کارگاه بازاندیشی در سبک زندگی

نوجوان و جوان‌هایی که با دغدغه‌ها و چالش‌های متفاوت‌تر از گذشته روبه‌رو هستند و حالا اعتکاف برای آنان در چنین شرایطی، دیگر صرفا آیینی محدود به عبادت در مسجد نیست؛ بلکه تجربه‌ای چندلایه است که به آنها در درک معنای واقعی زندگی کمک می‌کند.به‌عبارت دیگر،حضور جوانان دراعتکاف می‌تواندبه‌عنوان پاسخی معناداربه نیازهای واقعی‌شان باشد. اما آنچه در این میان اهمیت دارد نوع مواجهه با نسل جوان است؛ زبانی که با دغدغه‌های آنان همخوان باشد، فضایی که گفت‌وگو، پرسش و تجربه زیسته را جدی بگیرد. در ادامه این مسائل را با مریم اشرفی‌گودرزی، فعال حوزه دین و فرهنگ در میان گذاشته‌ایم.

چرا همواره بر اعتکاف تاکید می‌شود؟
در معارف دینی ما، اعتکاف به‌عنوان یک عبادت مستحب مؤکد مطرح شده و بسیار مورد سفارش قرار گرفته است. این عمل دینی،هم‌ریشه قرآنی داردوهم درسنت الهی شناخته شده است.همان‌طورکه خداوندمتعال درآیه۱۸۷سوره بقره می‌فرماید: «وانتم عاکفون فی المساجد». همچنین در سیره پیامبر اعظم‌(ص) و ائمه معصوم‌(ع) می‌بینیم که مطابق روایات معتبر، آنان خود معتکف می‌شدند و دیگران را نیز به اعتکاف توصیه می‌کردند. همه اینها نشان می‌دهد که مسجدنشینی و معتکف شدن در مسجد، بسیار مورد توجه و سفارش دین قرار گرفته و قطعا برکات فراوانی دارد که این‌چنین بر آن تأکید شده است.

و فلسفه اصلی آن چیست؟
اعتکاف با آن خلوت‌گزینی‌ای که دراویش و صوفیه به آن معتقدند کاملا متفاوت است. آنها معمولا برای منقطع‌شدن از خلق به اعتکاف روی می‌آورند، اما آنچه در معارف دینی ما درباره این خلوت‌گزینی مقدس آمده، ناظر بر گریز از جامعه نیست. انسان در این فرآیند، پس از طی دوره اعتکاف، آگاهانه‌تر و زلال‌تر به فضای اجتماع و زندگی روزمره بازمی‌گردد تا توشه‌ای معنوی برای ادامه مسیر داشته باشد. در عالم خلقت، برای انسان نوعی ارتباط چندگانه تعریف شده است؛ ارتباط با خود و شناختی که باید نسبت به خویشتن داشته باشد، ارتباط با بندگان خدا، ارتباط با محیط‌زیست وفضای اجتماعی، و ارتباط با ملکوت و خدای متعال. اعتکاف به انسان کمک می‌کند این ارتباط‌ها را بیاموزد، تمرین کند و برای زیست چندلایه خود آماده شود. علاوه‌براین، در فلسفه اعتکاف می‌توان به تقویت اراده و خودکنترلی اشاره کرد. درفقه و شریعت ما، برای دوره اعتکاف محرماتی ذکر شده که شخص معتکف باید از آنها دوری کند. همین دوری، نوعی تمرین و تقویت اراده است. اعتکاف همچنین بندگی آگاهانه ومستمر را درانسان نهادینه می‌کند ونوعی پالایش و بازسازی روحی به همراه دارد. 

اعتکاف چه کارکرد و تاثیری در جامعه امروز، به‌ویژه برای نسل جوان دارد؟
با توجه به وضعیت دنیای امروز تبلیغات بی‌رویه، مصرف‌گرایی، تکنولوژی‌زدگی، بی‌حوصلگی و... ازجمله آسیب‌هایی است که نسل امروزی با آن مواجه است. ازسوی دیگر، به‌دلیل مشغولیت بیش‌از‌حد جوانان با شبکه‌های اجتماعی، ارتباطات خانوادگی واجتماعی‌شان کاهش یافته ونوعی تنهایی پنهان و انزوا درمیان آنها شکل گرفته است.درچنین شرایطی، اعتکاف، فرصتی برای جبران این آسیب‌های دنیای مدرن فراهم می‌کند. اعتکاف می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در سبک زندگی فراهم آورد، هویت دینی آگاهانه‌تری به جوان ببخشد. همچنین کنار هم بودن افراد در این سه روز، نوعی همدلی اجتماعی و حس اخوت و دوستی ایجاد می‌کند که در دین نیز بسیار مورد سفارش است. تاثیر اعتکاف می‌تواند بسیاری از هجمه‌ها، آسیب‌ها و آفت‌هایی را که انسان امروز با آن مواجه است، جبران، ترمیم و حتی درمان کند.

اعتکاف چگونه می‌تواند با نیازهای نسل جدید هم‌راستاتر شود؟
برای تبیین فلسفه اعتکاف برای نسل امروز، لازم است با زبانی سخن بگوییم که با دغدغه‌ها و ذهنیت جوانان و نوجوانان هماهنگ باشد؛ تبیینی عقلانی، قابل پذیرش و نزدیک به تجربه زیسته آنان تا بتوانند ارتباط عمیق‌تری با موضوع اعتکاف برقرار کنند. بر همین اساس، باید از فضاهای گفت‌وگومحور در برنامه‌های اعتکاف بهره ببریم و حلقه‌های گفت‌وگو تشکیل دهیم تا جوانان و نوجوانان بتوانند به‌راحتی دغدغه‌های زندگی امروز، مسائل دینی و معرفتی، سبک زندگی و مشکلاتی را که با آن مواجهند، مطرح و پاسخ‌های روشن و قابل فهم دریافت کنند. این امر زمانی محقق می‌شود که کارشناسان آگاه و خبره‌ای در این فضا حضور داشته باشند که هم زبان نسل امروزرابشناسند و هم با روحیات آنان آشنا باشند و بتوانند ارتباط مؤثری برقرار کنند.بنابراین باید توجه کنیم مبلغانی که در فضای اعتکاف حضور پیدا می‌کنند، از نظر سنی به نسل جوان نزدیک باشند و به ابزارهای روز و شیوه‌های ارتباطی جدید تسلط داشته باشند تا بتوانند ارتباطی واقعی و مؤثر با نوجوانان و جوانان برقرار کنند.ارتباط ما با جوانان در فضای اعتکاف باید دوستانه، صمیمی و رفاقتی باشد و از حالت تحکمی و کلیشه‌ای فاصله بگیرد. 

در خصوص برنامه‌هایی که برای آنها در نظر گرفته می‌شود باید به چه نکاتی دقت داشت؟
برنامه‌هایی که برای آنان تدارک دیده می‌شود، نباید آن‌قدر زیاد و فشرده باشد که مانع خلوت، عبادت و تفکر شود. از سوی دیگر، بهتر است مسئولیت‌های اجرایی سه روز اعتکاف تا حد امکان به خود جوانان و نوجوانان سپرده شود تا هم مشارکت بیشتری داشته باشند هم احساس نقش‌آفرینی کنند. 

چگونه می‌توان اعتکاف را به یک تجربه ماندگار برای جوانان تبدیل کرد؟
نکته مهم در این زمینه آن است که برای اعتکاف،هم سیاست‌های پیشینی و هم سیاست‌های پسینی درنظر گرفته شود. به این معنا که پیش از آغاز اعتکاف، برای جوانان و نوجوانان برنامه‌هایی طراحی کنیم که به معرفی اعتکاف بپردازد و آنان را آگاه سازد که قرار است یک تجربه رشد فردی و معنوی ویژه را پشت‌سر بگذارند. همچنین باید از ظرفیت رسانه‌ها برای روایت‌سازی درست استفاده کنیم؛ روایتی که فراتر از تبلیغ صرف باشد و بتواند معنای واقعی اعتکاف را به نسل امروز منتقل کند. در کنار این اقدامات، برنامه‌های پسینی نیز اهمیت دارد.باید تلاش کنیم برای نوجوانان و جوانانی که در اعتکاف حضور داشته‌اند، حلقه‌های ارتباطی مستمر تشکیل دهیم و آنان را به فعالیت‌های معنوی خودجوش تشویق کنیم. نوجوانان و جوانانی که در اعتکاف شرکت کرده‌اند، می‌توانند پس از این تجربه معنوی، در فعالیت‌های اجتماعی و جهادی نقش‌آفرینی کنند. رشد فردی و معنوی‌ای که در اعتکاف به دست آورده‌اند، می‌تواند در عرصه‌های اجتماعی و جهادی به بهترین شکل به‌کار گرفته شود.برنامه‌هایی که پس ازاعتکاف برای آنان تدارک دیده می‌شود نیز باید تثبیت‌کننده و ادامه‌دهنده حال و هوای معنوی‌ای باشد که در این سه روز برای‌شان شکل گرفته است.موضوع مهم دیگر، نوع برخورد با جوانان و نوجوانان در فضای اعتکاف است. این برخورد باید سرشار از کرامت و احترام باشد.