جنگ ۱۲ روزه؛ آزمون تازه‌ فرهنگ و جامعه

در حوزه اجتماعی، واکنش سریع بنیاد شهید باعث شد خانواده‌های شهدا و مجروحان تنها نمانند و به‌عنوان حاملان پیام مقاومت در اجتماعات و راهپیمایی‌ها نقش‌آفرینی کنند. در ادامه، حجت‌الاسلام سید رمضان موسوی‌ مقدم، نماینده ولی‌فقیه در بنیاد شهید و امور ایثارگران در گفت‌و‌گو با جام‌جم به تشریح اقدامات این بنیاد در جنگ اخیر می‌پردازد.

جنگ اخیر چه مؤلفه‌های جدیدی در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و حقوقی داشت؟

جنگ ۱۲ روزه دارای چند مؤلفه مهم بود؛ نخست این‌که به تعبیر ما، این جنگ «جنگ احزاب» محسوب می‌شد؛ جنگی که تقریبا تمامی کشور‌های استکباری و متخاصم، با اصل غافلگیری، در یک‌سوی آن قرار داشتند و در تضاد کامل با اندیشه‌های انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران وارد میدان شدند. در همین راستا، شاهد بودیم که برای رهگیری موشک‌های ایران، کشور‌های منطقه، اروپا و حتی آمریکا، تمامی ظرفیت‌های پدافندی خود را به‌کار گرفتند.

ویژگی دوم، غافلگیری بود که در ساعات اولیه جنگ وارد شد؛ به‌گونه‌ای که جمعی از فرماندهان نظامی و چهره‌های علمی کشور هدف قرار گرفتند. مؤلفه سوم نیز ماهیت کاملا متفاوت این جنگ بود؛ جنگی شناختی، ترکیبی و مبتنی بر فناوری‌های نوین که تفاوت‌های جدی با جنگ‌های کلاسیک گذشته داشت.

این تفاوت‌ها چه تأثیری بر مأموریت‌ها و عملکرد بنیاد شهید گذاشت؟

با توجه به این ویژگی‌ها، بنیاد شهید ناچار بود خود را متناسب با شرایط جدید تنظیم کند. بنیاد تجربه ساماندهی وضعیت ایثارگران در چهار دهه پس از انقلاب اسلامی را داشت. در جنگ‌های کلاسیک، معمولا آغاز عملیات‌ها قابل پیش‌بینی است و تدارکات لازم برای رسیدگی به مجروحان و شهدا از قبل برنامه‌ریزی می‌شود، اما در این جنگ چنین امکانی وجود نداشت. نه خط مقدم مشخصی وجود داشت و نه عقبه‌ای به‌معنای سنتی آن. با این‌حال، بنیاد شهید از همان ساعات اولیه وارد عمل شد و برخی از مفاهیم و رویه‌های کلاسیک را بازتعریف کرد. یکی از مهم‌ترین این تغییرات، بازنگری در مفهوم «معرکه» بود. در گذشته، معرکه به فضای میان دو جبهه خودی و دشمن اطلاق می‌شد، اما در این جنگ، معرکه عملا به درون شهر‌ها منتقل شد؛ در حالی‌که دشمن در فاصله هزاران کیلومتری مستقر بود و از آنجا عملیات انجام می‌داد. بر همین اساس، تعریف جدیدی از معرکه صورت گرفت.

بنیاد شهید در جنگ ۱۲ روزه نقشی هم‌سنگ با نیرو‌های نظامی و مجموعه‌های امنیتی ایفا کرد، چراکه از ساعات اولیه آغاز جنگ تا روز‌های پایانی و حتی پس از آن، به‌طور مستمر در متن و بطن این رویداد حضور داشت و همچنان نیز درگیر تبعات آن است.

این بازتعریف چه نتایجی در حوزه حقوقی و اجرایی به‌دنبال داشت؟

به‌واسطه این تعریف جدید، به محض شناسایی پیکر شهدای عزیز، فرآیند‌های قانونی و اجرایی بدون تأخیر انجام شد و شهدا در کوتاه‌ترین زمان ممکن به‌عنوان شهید اعلام و در گلزار‌های مخصوص شهدا به خاک سپرده شدند. این درحالی است که احراز شهادت و جانبازی روندی زمانبر بود و نیاز به طی مراحل طولانی‌تری داشت. این تغییر شامل مجروحان و جانبازان نیز شد و یکی از تجربیات و تحولات بنیادین در عملکرد بنیاد شهید به‌شمار می‌آید.

شورای فقهی و حقوقی بنیاد شهید چند جلسه با حضور اساتید و مراجع حوزه و دانشگاه برگزار کرد و ابعاد متعدد این موضوع را موشکافی کرد. این جلسات در شهر قم برگزار شد و نتایج بسیار خوبی داشت.

در حوزه اجتماعی و فرهنگی، بنیاد شهید چه اقداماتی انجام داد؟

یکی دیگر از اقدامات مهم، واکنش سریع در رسیدگی به خانواده‌های شهدا، بازماندگان و مجروحان جنگی بود. این جنگ نیازمند تصمیم‌گیری و اقدام فوری بود و بنیاد شهید توانست در کوتاه‌ترین زمان ممکن، تشییع‌ها، حضور در منازل شهدا، انتقال مجروحان به مراکز درمانی و حمایت‌های اولیه را به‌خوبی مدیریت کند. این موضوع نشان داد بنیاد شهید از آمادگی لازم برای تطبیق سریع با شرایط جدید برخوردار است. همچنین این بنیاد طرح «نهضت دیدار» را برای سرکشی‌های فوری ارائه و اجرا کرد.

ثمره این اقدامات را بعد‌ها در جامعه مشاهده کردیم؛ حضور فعال خانواده‌های شهدا و مجروحان در اجتماعات، راهپیمایی‌ها و برنامه‌های مختلف، اظهارنظر‌های تأثیرگذار آنان و اعلام آمادگی و افتخار به ایثار عزیزان‌شان، نقش مهمی در تقویت انسجام ملی و انتقال روحیه مقاومت، ایثار و استقامت در برابر دشمن داشت.

در مراسم تدفین شهدا، شاهد بودیم که فرزندان‌شان با آمادگی قبلی، پیام افتخار و پایداری را منتقل می‌کردند. این انتقال آگاهانه روحیه مقاومت، نتیجه تغییرات فرهنگی، مدیریتی و تصمیم‌گیری‌های به‌موقع در بنیاد شهید بود که در مجموع، عملکردی موفق و اثرگذار را رقم زد.

آیا بازماندگان شهدای جنگ اخیر مشمول همان قوانین و امتیازاتی می‌شوند که برای خانواده‌های شهدای دوران دفاع‌مقدس وجود داشت؟

بله، از همان فردای روزی که شهید عزیز به خاک سپرده شد، تمامی قوانین و مقرراتی که پیش از این برای شهدا و خانواده‌های آنان وجود داشته، به‌طور کامل برای خانواده‌های شهدای جدید نیز جاری شده است.

فرزندان، همسران و والدین شهدا همگی مشمول این قوانین و مقررات هستند و از مزایا و امتیازات قانونی، از‌جمله قوانین استخدامی، برخوردار می‌شوند. بنیاد شهید مسئول پیگیری تمامی مسائل مادی و حقوقی این خانواده‌هاست. گرچه احتمال دارد برخی خود به صورت فردی پیگیر نباشند، اما همه حقوق قانونی آنان برقرار است.

بنیاد شهید برای مواجهه با جنگ ۱۲ روزه، آمادگی لازم را داشت؟

بله، آمادگی لازم به‌طور کامل وجود داشت. بلافاصله پس از آغاز جنگ و وقوع شهادت‌ها، با دستور مقام معظم رهبری، نمایندگانی برای سرکشی به منازل خانواده‌های شهدا تعیین شدند. رئیس بنیاد شهید، مدیران ستادی و استانی، ائمه جمعه، استانداران، نمایندگان مجلس و مدیران بنیاد شهید با هماهنگی کامل، به منازل خانواده‌های شهدا مراجعه کردند، ضمن ابراز همدردی، برای رفع مشکلات احتمالی آنان اقدامات لازم را انجام دادند.

در ساختار کنونی بنیاد شهید، تمام نیاز‌های ایثارگران پیش‌بینی و به‌طور مستمر در حال اجراست. از سوی دیگر، برخی بخش‌هایی که در دوران جنگ تحمیلی هشت ساله فعال بودند، پس از آن و با رفع ضرورت، از ساختار حذف شدند؛ اما اکنون به دلیل احساس نیاز هرچند محدود، توجه به آنها مجددا آغاز شده است. مهم‌ترین این موارد، مسائل مربوط به فرزندان صغیر شهداست که نیازمند حمایت‌های تحصیلی، حقوقی و... هستند.

از سوی دیگر، با توجه به ماهیت جنگ، شناسایی پیکر بسیاری از شهدا در شرایط دشواری صورت گرفت. با وجود پیچیدگی‌ها، از‌جمله تخریب ساختمان‌های مسکونی، آواربرداری سنگین و دشواری شناسایی پیکرها، بنیاد شهید و دیگر دستگاه‌های مسئول توانستند در کوتاه‌ترین زمان ممکن شناسایی، تشییع، کفن و دفن شهدا را با رعایت کامل آداب شرعی و انسانی انجام دهند.

در کنار این اقدامات، رسیدگی به امور خانواده‌های شهدا و مجروحان جنگی و پاسخگویی به نیاز‌های اولیه آنان نیز به‌خوبی مدیریت شد. البته سایر دستگاه‌ها نیز انصافا پای کار بودند، اما وظایفی که بر‌عهده بنیاد شهید بود، به‌طور کامل و مطلوب انجام گرفت.

آیا مفاهیم و تعاریفی مانند «شهید»، «معرکه» یا «جنگ»، همان مفاهیم قدیمی را دارند یا تغییر کرده‌اند؟

مفاهیم کلیدی مانند «حق»، «عدالت»، «آزادی» و «شهید»، اصولی ثابت و پایدار هستند که همیشه در تاریخ بشریت حضور داشته‌اند و این مفاهیم هیچ‌گاه تغییر نمی‌کنند. به‌ویژه مفهوم شهید که ریشه در فرهنگ اسلامی و تاریخ ۱۴۰۰ ساله دارد، همچنان برای ما ارزشمند است. این مفهوم به‌طور بنیادین تغییر نکرده، اما شیوه‌های مبارزه، چگونگی شهادت و نوع برخورد با دشمن در طول زمان دچار تحول شده‌اند.

برای مثال، در گذشته ممکن بود تصور کنیم شهادت معمولا در میدان جنگ و درگیری‌های نظامی به‌وقوع می‌پیوندد، اما امروز شاهدیم مفهومی جدید از شهادت در حال شکل‌گیری است؛ مثل زمانی‌که یک فرد در خانه خود حضور داشته باشد و از طرف دشمن مورد حمله قرار گیرد. این‌گونه مفاهیم جدیدی از شهادت به‌وجود آمده که قبل از این در تاریخ ما وجود نداشت.

با توجه به این تغییرات، آیا مفهوم شهید در جنگ ۱۲روزه تغییرات اساسی داشته است؟

مفهوم شهید به‌طورکلی تغییر نکرده، اما مصداق‌های آن در جنگ ۱۲روزه دستخوش تغییرات جدی شده است. این جنگ به‌دلیل ویژگی‌های خاص خود که شامل جنگ الکترونیکی و ترکیبی بود، نوع جدیدی از شهادت را به نمایش گذاشت. بسیاری از شهدای این نبرد، هرگز تصور نمی‌کردند که در چنین موقعیتی به فیض شهادت نایل شوند؛ از زنان خانه‌دار و دانش‌آموزان گرفته تا جنین‌هایی که در بطن مادر، مظلومانه به خیل شهدا پیوستند. در جنگ ۱۲روزه، مواردی داشتیم که مادران باردار به شهادت رسیدند و جنین‌ها نیز در کنار پیکر مادر دفن شدند. این شاید اولین‌بار بود که در تاریخ شاهد چنین رخدادی بودیم. برای مثال، جنین‌هایی که در بدن مادران شهید شده بودند، روی پیکر مادران‌شان دفن شدند. این موضوع نه‌تنها یک رویداد غم‌انگیز، بلکه یک نقطه تاریک برای غرب و رژیم‌صهیونیستی است که نشان می‌دهد در قرنی که ادعای آزادی و حقوق بشر می‌کنند، چنین فجایعی نیز اتفاق می‌افتد.

اینها تغییراتی در نوع شهادت و چگونگی آن است، ولی از نظر مفهومی همچنان ارزش‌ها و مفاهیم اصلی مانند شهادت، ایثار، مقاومت و دفاع از کشور ثابت و پا برجاست.

آیا تغییرات در مفاهیم و مصداق‌ها ناشی از شرایط جدید است؟

در مفاهیم اصلی هیچ تغییر اساسی‌ای به‌وجود نیامده است. آنچه که تغییر کرده، مصداق‌های آن مفاهیم است. نوع و چگونگی شهادت، به‌ویژه در جنگ‌های جدید که ویژگی‌های خاص خود را دارند، متفاوت از گذشته است، اما مفاهیم بنیادین همچنان ثابت و پایدارند. همان‌گونه که حماسه شهدای کربلا فراتر از زمان، همواره زنده و تاریخ‌ساز باقی مانده است، خون شهدای معاصر نیز در امتداد همان مسیر، در کالبد تاریخ ما جاری و منشأ اثر خواهد بود. بنابراین، تغییراتی که در جنگ ۱۲روزه شاهد آن بودیم، بیشتر در مصادیق و شرایط وقوع شهادت است، اما مفاهیم اصلی همچنان ثابت و معتبر باقی مانده‌اند.

تحولی که اشاره کردید، آیا نقشی در شیوه‌های مدیریتی خواهد داشت؟

طبیعتا. با تحولاتی که در نوع جنگ‌ها و درگیری‌ها به وجود آمده، شیوه‌های مدیریتی نیز باید به‌طور جدی تغییر کنند. به‌ویژه در آینده، اگر جنگ‌ها صرفا از طریق هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال اداره شوند، دیگر نیازی به عامل فیزیکی در میدان جنگ نخواهیم داشت. در چنین شرایطی، جنگ ممکن است از راه دور و با ارسال سیگنال‌ها و امواج الکترومغناطیسی انجام شود. این تغییرات ما را ملزم می‌کند که مطالعات گسترده‌تری در این زمینه انجام دهیم تا بتوانیم شرایط جدید را تحلیل و درک کنیم که حملات تروریستی یا انفجار‌هایی که رخ می‌دهند، چه ماهیتی دارند.

برای مثال، ممکن است در آینده حمله‌ای صورت بگیرد که هیچ نشانه فیزیکی از بمب یا مواد منفجره نداشته باشد، ولی اثرات آن از طریق سیگنال‌ها یا امواج به‌وجود آمده باشد. این‌گونه تحولات در دنیای امروز، به‌ویژه در قرن بیست‌ویکم، به‌سرعت در حال گسترش است و ما باید برای درک و پاسخگویی به این تهدیدات، آمادگی لازم را داشته باشیم.

با توجه به این تغییرات، آیا لازم است مبانی حقوقی و فقهی نیز بازنگری شود؟

بله، قطعا. یکی از ضروریات این تغییرات، بازنگری در مبانی حقوقی و فقهی است. برای برخورد با تهدیدات نوین، باید تعاریف و قواعد جدیدی در نظر گرفته شود. در این راستا، بازنگری و به‌روزرسانی نظام حقوقی و فقهی کشور برای مواجهه مؤثر با چالش‌های نوین، ازجمله جنگ‌های سایبری و تهدیدات غیرفیزیکی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

خوشبختانه، ما در نظام اسلامی فقه پویا داریم که می‌تواند به‌خوبی به مسائل مستحدثه پاسخ دهد. مسائل فقهی و شرعی مربوط به جنگ و دفاع در حال مطالعه است و این موارد به‌طور دقیق در حال بررسی هستند تا برای مقابله با تهدیدات آینده، آمادگی کامل را داشته باشیم.

این تغییرات نه‌تنها نیازمند تحول در شیوه‌های مدیریتی، بلکه در سطح حقوقی و فقهی نیز باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد تا کشور بتواند در برابر تهدیدات نوین به‌درستی واکنش نشان دهد.

آیا در بنیاد شهید برنامه‌ریزی مبتنی بر طرح‌های آینده‌پژوهانه وجود دارد؟

بنیاد شهید به‌واسطه سابقه بیش از ۴۰ ساله‌ و همزمان با عمر انقلاب اسلامی از برنامه‌ریزی‌های مستمر، تجربیات انباشته و ساختاری نظام‌مند و جاافتاده برخوردار است. این نهاد در طول مراحل مختلف انقلاب و در مواجهه با شرایط گوناگون، همواره براساس برنامه‌های مدون و قوانین بالادستی، محکم عمل کرده و همین موضوع باعث شده امروز به‌عنوان نهادی پویا، فعال و توانمند بتواند وظایف خود را به‌درستی انجام دهد. 
یکی از محورهای اساسی برنامه‌ریزی در بنیاد شهید، آمادگی برای شرایط بحرانی است. اساسا فلسفه شکل‌گیری بنیاد شهید نیز پاسخ‌گویی به نیازهای دوران جنگ و بحران بوده است. به‌همین دلیل، از ابتدا قوانین، مقررات، اسناد بالادستی و ساختارهای لازم طراحی و تصویب شده تا در مواقع حساس، امکان واکنش سریع و مؤثر وجود داشته باشد. 

این رویکرد آینده‌پژوهانه در عمل چگونه خود را نشان داده است؟

پس از پایان جنگ تحمیلی هشت‌ساله، در مقاطع مختلف شاهد رخدادهایی بوده‌ایم که ماهیت آنها لزوما جنگ کلاسیک نبوده است‌؛ مانند حوادث ضدانقلاب، شهدای حرم، شهدای امنیت و شهدای سلامت در دوران کرونا. با این حال، از آنجا که از قبل تعاریف فقهی، شرعی، حقوقی و قانونی لازم انجام شده و برنامه‌ریزی دقیقی وجود داشته، بنیاد شهید توانسته بلافاصله این موارد را در قالب ساختارهای تعریف‌شده ساماندهی کند. 
پرونده این شهدا تشکیل شده، تحت عناوینی مانند شهدای خدمت، شهدای حرم یا شهدای امنیت در سیستم بنیاد قرار گرفته‌اند و تمامی فرآیندهای قانونی و حمایتی درباره آنها اجرا شده است. تحقق چنین عملکردی، بدون برنامه‌ریزی قبلی و نگاه آینده‌پژوهانه ممکن نبود. 
شناسایی و احراز مصدومان و آسیب‌دیدگان قدری زمانبر است چون سایر نهادها هم باید اظهار نظر کنند. لازم است برای تسریع در این امر مهم چاره‌اندیشی شود و احراز جانبازی به این اندازه طولانی نشود. 

چرا آینده‌پژوهی برای بنیاد شهید یک ضرورت محسوب می‌شود؟

ماهیت انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران، مبتنی بر استکبارستیزی است و به‌طور طبیعی همواره در تقابل با دشمنان زیاده‌خواه، استکباری و صهیونیستی قرار دارد. بر همین اساس، احتمال درگیری، بحران و حتی جنگ همواره وجود دارد و این واقعیت ایجاب می‌کند که نهادهایی مانند بنیاد شهید، آمادگی دائمی داشته باشند. 
بر همین مبنا، بنیاد شهید ساختار خود را چابک، فعال و انقلابی طراحی کرده و برنامه‌ریزی‌های آن مبتنی بر آینده‌پژوهی و پیش‌بینی سناریوهای مختلف است. این رویکرد نه‌تنها در گذشته کارآمد بوده، بلکه همچنان ادامه دارد و باعث شده بنیاد شهید در تمامی زمینه‌ها از آمادگی لازم برخوردار باشد‌؛ آمادگی‌ای که ریشه در تجربه طولانی، برنامه‌ریزی دقیق و نگاه راهبردی به آینده‌ دارد. 
خانواده‌های ایثارگران هم دائم در معرض نیارهای جدید هستند. بچه‌ها، نوجوان و جوان می‌شوند، میانسالان، پیر می‌شوند و پیرها زمین‌گیر. آمارهای بنیاد به طور ساعت به ساعت تغییر می‌کند و این تغییرات در زندگی ایثارگران، بنیاد را ملزم می‌کند چند قدم جلوتر از زمان حال حرکت کند. البته عرصه پژوهش‌های علمی و دقیق قابل نقد است و باید این فرآیند تقویت و کامل شود. 

با توجه به شرایط جدیدی که اشاره کردید و این‌که هر لحظه ممکن است با بحران یا اتفاق تازه‌ای مواجه شویم، آیا لازم نیست رویکردها و روش‌های ترویج فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه بازنگری و تقویت شود؟ به‌نظر شما، بنیاد شهید در این زمینه چه نقشی باید ایفا کند؟

اتفاقا یکی از مأموریت‌های اصلی، پایه‌ای و بزرگ‌ترین رسالت‌های بنیاد شهید همین موضوع است‌؛ یعنی ترویج فرهنگ ایثار، مقاومت، جهاد و شهادت. بنیاد شهید علاوه‌بر فعالیت‌های مستقیم خود، در دل یک ساختار کلان و منسجم در نظام جمهوری اسلامی تعریف شده است که مأموریت ترویج این فرهنگ را به‌صورت فراگیر دنبال می‌کند. 
در سطح ملی، شورای عالی ترویج فرهنگ ایثار و شهادت وجود دارد که به ریاست رئیس‌جمهوری و با عضویت وزرا، سازمان برنامه و بودجه و سایر دستگاه‌های مرتبط فعالیت می‌کند. در سطح استان‌ها نیز شوراهای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت با مسئولیت استانداران تشکیل شده و دستگاه‌های مختلف در آن مشارکت دارند. علاوه‌بر این، بسیاری از وزارتخانه‌ها دارای مشاور امور ایثارگران هستند و نهادهایی مانند بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، سازمان تبلیغات اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و به‌ویژه صداوسیما، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در حوزه ترویج فرهنگ ایثار و شهادت فعال‌اند. 
به همان اندازه که رسانه‌های مخالف با فرهنگ ایثار و مقاومت هر روز متحول و مدرن می‌شوند، رسانه‌های مروج فرهنگ ایثار و شهادت هم باید متحول، روزآمد، خلاق، پرمحتوا و جذاب باشند. 

نقش بنیاد شهید در میان این مجموعه گسترده از نهادها چگونه تعریف می‌شود؟

بنیاد شهید در این میان نقش محوری و راهبردی دارد، چراکه اساسا فلسفه وجودی آن بر ترویج فرهنگ ایثار و شهادت استوار است. حتی خدمات حمایتی و معیشتی بنیاد نیز باید پیوست فرهنگی داشته باشند‌؛ پیوستی که جوهره آن ترویج روحیه ایثار، ازخودگذشتگی و شهادت است. 
علت این تأکید آن است که جامعه امروز و نسل‌های آینده برای حفظ استقلال، تمامیت ارضی و هویت ملی و دینی کشور، به این روحیه نیازمندند. دفاع از کشور، باورها، اعتقادات و ارزش‌ها بدون وجود فرهنگ ایثار و مقاومت امکان‌پذیر نیست. این روحیه، جزئی جدایی‌ناپذیر از مسیر توسعه، تعالی و پیشرفت کشور است. 
حضرت امام فرمودند که «بنیاد شهید افضل نهادها است» و مقام معظم رهبری فرمودند «فرض بنیاد شهید فرض حیات اسلامی است»‌؛ این دو فرمایش اهمیت این بنیاد و سرآمدی آن را مشخص می¬کند و نظام جمهوری اسلامی این دو نظر درباره بنیاد را مد نظر قرار می‌دهد. 

چرا فرهنگ ایثار و شهادت یک مؤلفه اساسی در پیشرفت کشور است؟

اگر جامعه‌ای صرفاً از نظر اقتصادی رشد کند اما از نظر فرهنگی و اعتقادی دچار ضعف باشد، نمی‌تواند استقلال، آزادی و امنیت پایدار را تضمین کند. فرهنگ، مجموعه‌ای از باورهای دینی، ملی و ارزشی است و تقویت بنیه‌های فرهنگی شرط لازم برای تحقق آزادی و استقلال واقعی است. 
در این میان، فرهنگ ایثار، شهادت، مقاومت و ازخودگذشتگی، مهم‌ترین مؤلفه تقویت این بنیه فرهنگی به‌شمار می‌رود. شهدا، جانبازان و مجروحان جنگی، گل سرسبد این فرهنگ هستند که با عمل خود آن را ایجاد و تثبیت کرده‌اند و این مسیر همچنان ادامه دارد. 

 بنیاد شهید نیز به‌عنوان میراث‌دار این فرهنگ، وظیفه دارد با برنامه‌ریزی مستمر و متناسب با شرایط جدید، این ارزش‌ها را زنده نگه دارد و به نسل‌های آینده منتقل کند‌؛ رسالتی که ان‌شاءالله با قوت ادامه خواهد یافت. 
اگر شرط پیشرفت یک جامعه را در امنیت کشور ببینیم، باید بگویم که مهم‌ترین مؤلفه در امنیت کشور، فرهنگ ایثار، جهاد و مقاومت است. 

بنیاد شهید چگونه می تواند در حوزه فرهنگ و خدمات موفق عمل کند؟

بنیاد شهید، یک نهاد انقلابی است که از اعتبارات دولتی استفاده می‌کند و ردیف بودجه دولتی دارد. به‌همین دلیل، هم جنبه‌های انقلابی و هم دولتی را در فعالیت‌های خود در نظر می‌گیرد. 
چالش اصلی این است که ماهیت انقلابی بنیاد نباید تحت‌تأثیر ساختار اداری دولتی قرار گیرد، زیرا در سیستم‌های اداری معمولا با کاغذبازی و مقررات زیاد، روبه‌رو هستیم که سرعت عمل را کاهش می‌دهد. در حالی‌که در نهادهای انقلابی، تصمیمات باید به‌سرعت گرفته شده و مشکلات در کوتاه‌ترین زمان ممکن حل شود. 
اگر بنیاد شهید در مسیر انقلابی بودن خود باقی بماند، در شرایط بحرانی می‌تواند به‌سرعت عکس‌العمل نشان دهد. به‌عنوان مثال، در جنگ ۱۲ روزه به‌دلیل همین ماهیت انقلابی، بنیاد شهید توانست سریعا واکنش نشان دهد و خدمات لازم را ارائه کند. اگر بنیاد به یک نهاد دولتی صرف تبدیل می‌شد، انجام چنین اقداماتی به زمان بیشتری نیاز داشت. 
بنیاد شهید در عرصه‌های فرهنگی، رسانه‌ای و آموزشی برنامه‌های گسترده‌ای برای ترویج فرهنگ ایثار و شهادت دارد. تولید محتوای فرهنگی، سریال‌های تلویزیونی و برنامه‌های رادیویی در زمینه شهدای دفاع‌مقدس و ایثارگران، در صداوسیما و دیگر رسانه‌ها در حال انجام است و با همکاری شورای عالی ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، این برنامه‌ها ساماندهی می‌شوند. 

به‌عنوان نماینده مقام معظم رهبری در بنیاد شهید، در مسیر عادی و همچنین در شرایط بحرانی و خاص چه وظایف و مسئولیت‌هایی دارید؟

به‌طور کلی، نمایندگی مقام معظم رهبری در بنیاد شهید و امور ایثارگران دو نوع وظیفه دارد‌؛ وظایف اختصاصی و وظایف عمومی. 
وظایف اختصاصی، بیشتر به امور خاص مربوط به خانواده‌های شهدا و ایثارگران، به‌ویژه فرزندان شهدا تعلق دارد. این‌ها شامل امور حسبیه هستند که به‌معنای تمشیت امور مربوط به فرزندان صغیر شهدا و همسران شهدا است. در این حوزه، ما مسئولیت‌هایی داریم که شامل حفظ و صیانت از اموال و سرمایه‌های معنوی و مادی فرزندان شهید (از جمله مراقبت از اموال به‌جا مانده از شهید)، نظارت بر امور مربوط به ولی ‌قَهری فرزندان شهید، یا در مواردی نصب ولی غیرقهری (نماینده قانونی) برای فرزندان، رعایت مسائل شرعی مانند کفن و دفن و سایر امور مربوط به شهید از منظر دینی، حمایت از همسران و والدین شهدا در زمینه‌های مختلف اجتماعی و مالی، می‌شود. این وظایف به‌طور ویژه به نمایندگی ولی‌فقیه در بنیاد واگذار شده تا مطمئن شویم که حقوق این عزیزان به‌درستی رعایت می‌شود. 
وظایف عمومی نمایندگی ولی‌فقیه در بنیاد شهید نیز در سه حوزه اصلی انجام می‌شود‌؛ نظارت به این معنا که نمایندگی ولی‌فقیه بر تمام فعالیت‌ها و روند‌های بنیاد شهید نظارت می‌کند. این نظارت شامل تمامی اقدامات اجرایی، خدمات‌رسانی و سیاستگذاری‌هاست. حوزه دوم حمایت است‌؛ یکی دیگر از وظایف نمایندگی ولی‌فقیه، حمایت معنوی و مادی از خانواده‌های شهدا و ایثارگران است. این حمایت می‌تواند در زمینه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی در بحران‌ها و شرایط خاص باشد. 
بخش سوم وظایف عمومی نیز هدایت است‌؛ در این بخش، نمایندگی ولی‌فقیه به هدایت و سیاستگذاری‌های کلان بنیاد شهید می‌پردازد. این هدایت به‌معنای راهنمایی سازمان در مسیر تحقق اهداف کلی بنیاد است و در کنار رئیس بنیاد شهید، باعث می‌شود که تمامی فعالیت‌ها به‌طور هماهنگ و با رعایت اصول شرعی و دینی پیش برود. 
بنابراین در کنار رئیس بنیاد شهید، نمایندگی ولی‌فقیه با حمایت، نظارت و هدایت در سه حوزه مختلف، به‌طور مستقیم و غیرمستقیم در مدیریت بنیاد شهید و امور ایثارگران نقش ایفا می‌کند و کمک می‌کند که تمام فعالیت‌ها با اصول شرعی، دینی و اجرایی دقیق انجام گیرد. 

ایثار و شهادت‌؛ فرهنگی که با هنر زنده می‌ماند 

حجت‌الاسلام‌ سیدرمضان موسوی‌مقدم، نماینده ولی فقیه در بنیاد شهید و امور ایثارگران با اشاره به مسئولیت هنرمندان و فرهیختگان در قبال فرهنگ ایثار و شهادت می‌گوید: در حوزه فرهنگ، توجه به هنر و رسانه‌ها بسیار ضروری است. هنرمندان، نویسندگان، کارگردانان و شخصیت‌های فرهنگی می‌توانند از طریق فیلم‌ها، کتاب‌ها و تولیدات رسانه‌ای، فرهنگ ایثار و شهادت را در جامعه نهادینه کنند. 

او می‌افزاید: شخصا به هنرمندان، ورزشکاران، نویسندگان و اندیشمندان توصیه می‌کنم که درخصوص آن‌چه که در زمینه فرهنگ ایثار و شهادت داریم، بیشتر تلاش کنند. هر ‌فرد می‌تواند به سهم خود در این حوزه فعال باشد‌؛ مثلا نویسندگان می‌توانند رمان‌ها و کتاب‌های داستان بنویسند، کارگردانان می‌توانند فیلم بسازند و یا حتی افراد عادی می‌توانند نسبت‌به شهدا با هر اقدام کوچک و بزرگ، ادای دین کنند. 

آن‌طور که حجت‌الاسلام‌ موسوی مقدم توضیح می‌دهد، فرهنگ ایثار و شهادت جزو بنیان‌های هویتی و فرهنگی کشور ما است. اگر ایران امروز در دنیا به‌عنوان یک کشور مستقل و با امنیت شناخته می‌شود، این دستاوردها به‌واسطه ایثارگری شهدا بوده است. همه ما مدیون خون شهدا هستیم که اجازه ندادند حتی یک وجب از خاک کشور به دست دشمن بیفتد. همین ایثارگری‌ها بود که امنیت امروز را برای ما فراهم کرد تا در عرصه‌های فرهنگی، علمی و اقتصادی فعالیت کنیم. بنابراین، همه‌ کسانی که در عرصه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، هنری و اجتماعی موفق به دستیابی به جایگاهی شدند، باید خود را مدیون شهدا بدانند و از این سرمایه‌های فرهنگی استفاده کنند تا فرهنگ ایثار و شهادت ترویج یابد. 

نماینده ولی فقیه در بنیاد شهید خاطرنشان می‌کند: ما باید تلاش کنیم تا به ‌طور مستمر و مؤثر فرهنگ ایثار و شهادت را در جامعه نهادینه کنیم. بنیاد شهید به‌عنوان یک نهاد انقلابی می‌تواند با داشتن مدیریت پویا و با استفاده از همکاری هنرمندان، ورزشکاران و اندیشمندان در رسانه‌ها و فرهنگ‌سازی، به ارتقای این فرهنگ کمک کند. همچنین، هر‌ فرد به‌‌خصوص کسانی که در عرصه‌های مختلف شناخته شده هستند، باید نسبت‌به ادای دین به شهدای عزیز و ترویج این فرهنگ بزرگ، مسئولیت‌پذیر باشند.