گواردیولا چگونه برترین مربی تاریخ شد؟
سه مستندسازحرفه ای پیرامون ساخت مستندهایی درباره انقلاب صحبت کردند
بازآفرینی گفتمان انقلاب در قاب رسانه ملی
روایت در قالب مستند از وقایع تاریخی، اجتماعی و فرهنگی، یکی از دقیقترین و اثرگذارترین شیوههای بازنمایی واقعیت در جامعه است. مستند میتواند با ثبت و تحلیل وقایع، تاریخ را نه فقط در قالب روایت خشک و مکتوب، بلکه در قالبی زنده و دیداری برای نسل امروز معنا کند. در دورهای که حجم عظیمی از اطلاعات و روایتها در فضای رسانهای منتشر میشود، مستندنگاری دقیق و واقعنگارانه نقشی اساسی در شکلگیری نگاه درست مخاطب به گذشته و حال دارد.
این قالب روایی، برخلاف بسیاری دیگر از قالبهای تصویری، هم به حقیقت وفادار است و هم توانایی دارد احساس و تفکر مخاطب را همزمان درگیر کند. اگر این مستندها از تلویزیون، بهویژه رسانهملی که گستردهترین مخاطب را در اختیار دارد، پخش شوند، میتوانند در تقویت آگاهی تاریخی، بصیرت اجتماعی و حتی انسجام فرهنگی جامعه نقشی بیبدیل ایفا کنند. تلویزیون میتواند بستر ارتباطی میان سازندگان آثار مستند و مردم باشد تا تجربهها و روایتهای مستند در اختیار عموم قرار گیرد و تبدیل به سرمایه فرهنگی ماندگار شوند. در همین زمینه با سه مستندساز فعال کشور گفتوگو کردهایم تا از زبان آنها در جریان دغدغهها، تجربهها و نگاهشان درباره نقش رسانهملی در پخش و ترویج آثار مستند درباره تاریخ انقلاب قرار بگیریم.
روایتهای دست اول از انقلاب
اباذر صالحیان، مستندساز و مدیر گروه مستند شبکه افق، که مستندهایی چون «عبای سوخته» را در کارنامه کاری خود دارد، درباره اهمیت نقش مستند در انتقال مفاهیم تاریخی و فرهنگی گفت: مستندها، چه درباره تاریخ کهن ایران و چه درباره تاریخ معاصر، میتوانند در آگاهیبخشی و ارتقای شناخت عمومی مردم نقش موثری ایفا کنند. امروزه تمایل مخاطبان به تماشای فیلم بیش از مطالعه کتاب است و با بهرهگیری از قالب هنرمندانه مستند میتوان این فاصله را جبران کرد. بهویژه درباره تاریخ انقلاب اسلامی، ما هنوز فرصت داریم روایتهای دستاول را از زبان افرادی که در آن دوران حضور مستقیم داشتند ثبت و حفظ کنیم.
این مستندساز در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به ثبت تاریخ شفاهی انقلاب افزود: بسیاری از افرادی که در سالهای نخست انقلاب ایفای نقش کردهاند، امروز در سنینی هستند که احتمال دارد فرصت برای ثبت خاطراتشان زیاد نباشد. اگر امروز اقدام نکنیم، ممکن است در آینده روایتها بهدست کسانی بازسازی شودکه درآن دوران حضورنداشتند.به همین دلیل، تولید مستندهایی که تاریخ رامستند،دقیق و از نگاه افراد درگیر روایت کند، میتواند میراثی ماندگار برای نسلهای بعد باشد.
وی در توضیح جایگاه مستند در فضای رسانهای امروز تصریح کرد: در مقایسه با آثار داستانی که وابستگی بیشتری به صنعت و فناوری دارند، مستندها بهدلیل ساختار سادهتر و تمرکز بر واقعیتهای انسانی، ظرفیت بیشتری برای تولید دارند. از سوی دیگر، جامعه ایران جامعهای سرشار از سوژهها و اتفاقات انسانی است و همین امر امکان تولید آثار متنوع، جذاب و مؤثر را برای مستندسازان فراهم کرده است. بر این اساس، ما میتوانیم درعرصه تولید مستند، حتی در رقابت با تولیدات خارجی، حضور پررنگ و قابلتوجهی داشته باشیم.
صالحیان با بیان اینکه رسانهملی نقش مهمی در ترویج فرهنگ مستندسازی ایفا میکند، ادامه داد: در سالهای اخیر با افزایش توجه به شبکه مستند و پخش آثار متنوع، گامهای مثبتی در این زمینه برداشته شده است. با این حال، ظرفیتها بسیار گستردهتر از وضعیت موجود است و میتوان با حمایت بیشتر از مستندسازان و ارتقای زمان پخش آثار، زمینه ارتباط عمیقتر با مخاطبان را فراهم کرد. مستندها نقش مهمی در حفظ هویت تاریخی و فرهنگی جامعه دارند و رسانهملی بهترین بستر برای نمایش این آثار است.
این مستندساز با اشاره به تأثیر مستندهای تاریخی در افزایش آگاهی اجتماعی اظهار کرد: همانطور که گفتهاند تاریخ، معلم انسانهاست. بسیاری از مسائل، پرسشها و حتی چالشهای امروز را میتوان در پرتو تجربههای پیشینیان و از خلال روایتهای تاریخی درک کرد. اگر حمایت از تولید مستندهای تاریخی و انقلابی تقویت شود، این آثار میتوانند به شناخت دقیقتر جامعه از گذشته و یافتن پاسخ برای مسائل روز کمک کنند. مستند تاریخی فقط مرور گذشته نیست؛ بلکه پلی است میان آرمانها و دغدغههای انقلاب اسلامی و واقعیتهای امروز جامعه.
صالحیان با اشاره به وضعیت مستندسازی درباره تاریخ انقلاب اسلامی اضافه کرد: در سالهای گذشته آثار ارزشمندی در حوزه دفاعمقدس تولید شده، اما در زمینه انقلاب اسلامی و شخصیتهای تأثیرگذار آن هنوز ظرفیتهای بسیاری وجود دارد. در سالهای اخیر برخی مستندهای پرتره درباره چهرههای تاثیر گذار انقلاب اسلامی ساخته شده است. همچنین درباره رویدادهایی مانند ملیشدن صنعت نفت، کودتاهای مختلف و تحولات پیش از انقلاب نیز آثاری تولید شده که هرکدام بخشی از تاریخ معاصر ایران را برای مخاطب روایت میکنند.
وی با تأکید بر اینکه مستندسازی تاریخی باید با نگاه پژوهشی و خلاقانه دنبال شود، عنوان کرد: برخی از این مستندها بیشتر به شخصیتها پرداختهاند و برخی بر اتفاقات متمرکز بودهاند، اما درمجموع هنوز جای کار فراوانی در این حوزه وجود دارد. تاریخ انقلاب اسلامی منبعی بیپایان از موضوعات انسانی، اجتماعی و فرهنگی است و اگر بهدرستی روایت شود، میتواند علاوه بر حفظ حافظه تاریخی ملت، الهامبخش نسلهای آینده نیز باشد.
صالحیان در پایان تأکید کرد: سرمایهگذاری در مستند نهتنها یک ضرورت فرهنگی، بلکه اقدامی استراتژیک برای تقویت آگاهی ملی است. با توجه به ظرفیتهای گسترده رسانهملی، این حوزه میتواند بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا آثار فاخر و ماندگاری در زمینه تاریخ و فرهنگ ایرانی تولید و به مخاطبان عرضه شود.
مستند کهریزک نمونهای از تصمیم شجاعانه و درست رسانهملی
محسن اسلامزاده، کارگردان، مستندساز و تدوینگر که آثار متعددی در مناطق بحرانی و جنگزده تولید کرده، درباره ضرورت پرداختن به موضوعات مهم و کمتر گفتهشده در مستندسازی گفت: در نگاه حرفهای به مستندسازی، پرداختن به سوژههای حساس و چالشبرانگیز اگر با دقت، تحقیق و نگاه منصفانه انجام شود، نهتنها مشکلی ندارد، بلکه میتواند به شناخت دقیقتر واقعیتهای جامعه کمک کند. تجربه نشان داده که گشودن فضای گفتوگو در این حوزهها، ضمن افزایش آگاهی عمومی، باعث تقویت اعتماد میان رسانه و مخاطب نیز میشود.
اسلامزاده با اشاره به مصادیق این نوع سوژهها ادامه داد: موضوعاتی مانند تحولات سیاسی، ساختارهای تصمیمگیری و نقد سازنده عملکردهای گذشته ازجمله مباحثی است که میتوان با رویکرد تحلیلیتر و نگاه جامعتر به آنها پرداخت. با گذشت زمان و فروکشکردن فضای احساسی پیرامون برخی حوادث، امروز موقعیت مناسبی برای بازخوانی آرامتر و منطقیتر این رویدادها فراهم است. پرداختن به این مباحث اگر با هدف آگاهیبخشی و بیان واقعیتها باشد، میتواند زمینهساز فهم بهتر گذشته و حال جامعه شود.
مستندساز «مادران انقلاب» با تأکید بر اهمیت روایت ملی و خودی عنوان کرد: اگر ما روایت دقیق و مستند از اتفاقات مهم نداشته باشیم، جای خالیمان را برداشتهای ناقص و جهتدار دیگران پر میکند. بنابراین مسئولیت رسانهملی و مستندسازان داخلی این است که روایت مستند، منطقی و مستدل از حوادث ارائه دهند تا از شکلگیری روایتهای نادرست جلوگیری شود. این کار نهتنها از سوءبرداشتهای احتمالی پیشگیری میکند، بلکه به تقویت اعتماد عمومی و افزایش درک ملی از واقعیتها میانجامد.
وی در ادامه با اشاره به تجربه مستند مربوط به اتفاقات بازداشتگاه کهریزک گفت: در آن حادثه تلخ، با وجود دشواریهای فراوان، یک مستند کوتاه و مستندنگارانه توسط رسانه ملی ساخته و بهسرعت پخش شد. این کار از آن جهت مؤثر بود که واقعیت انکار نشد و روایت اولیه از سوی خود رسانه ملی ارائه شد. این شفافیت باعث شد افکار عمومی با نگاه صحیحتری به موضوع بپردازد. هرچند نمایش برخی صحنهها مورد نقد قرار گرفت اما در مجموع، تصمیم برای ساخت و پخش آن اثر، اقدامی شجاعانه و مسئولانه بود که نشان داد مواجهه صادقانه با واقعیت، نتیجهای مؤثرتر از سکوت و تأخیر دارد. اسلامزاده با تأکید بر اینکه مهمترین ویژگی مستند، انتقال حس صداقت به مخاطب است، توضیح داد: تأثیرگذاری یک مستند بر مخاطب زمانی اتفاق میافتد که بیننده احساس کند اثر، ریشه در واقعیت دارد و ازصداقت سازنده و تیم تولید نشأت میگیرد. این باور رامیتوان درقالبهای مختلف ازجمله مستندهای گزارشی، پرتره، مستندهای تاریخی و بازسازیهای تصویری ایجاد کرد. مهمتر از قالب، روح واقعگرایی و شفافیت در روایت است که باعث میشود مخاطب نتیجهای عمیق و ملموس از اثر دریافت کند.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا برخی مستندها به درصد انتظار اثرگذار نیستند، گفت: در حوزه مستندسازی علیرغم پیشرفتهای چشمگیر و تولید آثار قابل توجه، هنوز فرصتهای زیادی برای ارتقای کیفی و گسترش فعالیتها وجود دارد.
خوشبختانه در سالهای اخیر فضا برای فعالیت مستندسازان بازتر شده و همکاری میان مدیران رسانهای و نسل جدید فیلمسازان تقویت شده است. نمونه بارز آن تولید مستند بازداشتگاه کهریزک است که با حمایت مدیران رسانهای و تلاش خلاقانه مستندسازان جوان در زمانی کوتاه ساخته شد و توانست اثری مؤثر و قابل توجه باشد. این تجربه نشان داد هر زمان که مدیریت آگاه و رویکرد جسورانه همراه شوند، نتایج درخشانی در مستندسازی بهدست میآید.
این کارگردان با بیان اینکه مستند باید جایگاه شایستهتری در کنداکتور تلویزیون داشته باشد، افزود: گاهی تمرکز تولیدات رسانهای بر آثار داستانی و پرهزینه است و آثار مستند کمتر فرصت دیده شدن مییابند. این در حالی است که تجربه موفق پخش مستند «آخرین روزهای زمستان» از شبکه یک و استقبال چشمگیر مخاطبان از این اثر نشان داد مردم علاقه، نیاز و ظرفیت بالایی برای تماشای آثار مستند دارند. استقبال مخاطبان نشان میدهد مسأله اصلی نبود علاقه عمومی نیست بلکه باید با برنامهریزی دقیقتر، زمان پخش مناسب و حمایت بهتر از مستندسازان، این ظرفیت را بالفعل کرد.
اسلامزاده با اشاره به نقش گسترده مستندسازان در شرایط حساس و بحرانی کشور خاطرنشان کرد: در مواقع خاص_ از جمله در دورههای بحرانهای امنیتی، اجتماعی و حوادث مهم_ این مستندسازان هستند که واقعیتها را ثبت و برای آیندگان حفظ میکنند. این مسئولیت سنگینی است و نیاز به دانش، دقت و آگاهی عمیق از سوژه دارد.
وی در پایان سخنانش با تأکید بر ضرورت تسلط مستندساز بر موضوع گفت: مستندساز باید بر تمام ابعاد سوژه خود اشراف داشته باشد؛ از لایههای تاریخی گرفته تا ابعاد اجتماعی و انسانی. تنها با چنین تسلطی میتواند روایتی متقن، علمی و قابل دفاع ارائه کند.
وقتی موضوع بهطور جامع دیده و درک شود، نتیجه آن اثری خواهد بود واقعنگر، متعادل و تأثیرگذار. چنین مستندی میتواند هم به افزایش شناخت عمومی کمک کند و هم به تقویت جایگاه رسانه ملی بهعنوان مرجع روایت واقعی رویدادها در کشور.
تولید مستندهای فاخر انقلابی
ساسان فلاحفر، تهیهکننده و مستندساز آثاری چون عبرت و خاطرات بادیه، درباره اهمیت پخش آثار مستند، گفت: مهمترین بستر دیدهشدن آثار مستند، تلویزیون است، چرا که این رسانه گستردهترین ارتباط را با مردم دارد. در سالهای اخیر صداوسیما با راهاندازی شبکه مستند، گامهای ارزشمندی در حمایت از این حوزه برداشته است، هرچند بهنظر میرسد هنوز ظرفیتهای بسیاری برای تقویت پخش و حمایت جدیتر از مستندسازان وجود دارد.
او در توضیح وضعیت سرمایهگذاری در حوزه مستندهای تاریخی و انقلابی ادامه داد: در سالهای گذشته نهادها و سازمانهای مختلف در زمینه مستند فعالیتهای متنوعی داشتهاند و آثار قابلتوجهی تولید شده است. با اینحال برای گسترش تولید مستندهای فاخر تاریخی و انقلابی میتوان از ظرفیتهای صداوسیما نیز بهره بیشتری گرفت تا این آثار به شکل گستردهتری دیده شود. یکی از نکات مهم در این حوزه، دسترسی آسانتر مستندسازان به آرشیوها و منابع تصویری است که میتواند کیفیت تولیدات را بهطور چشمگیری ارتقا دهد.
این مستندساز در بیان نقش مستند درانتقال مفاهیم تاریخی وانقلابی، اضافه کرد:مستند بهدلیل زبان تصویری و هنرمندانهاش میتواند تاریخ و مفاهیم انقلابی را به شکل مؤثر به نسل امروز منتقل کند. بسیاری از مخاطبان امروزی کمتر اهل مطالعه کتاب هستند اما از طریق فیلم و تصویر میتوان آنها را با واقعیتهای تاریخی و مفاهیم انقلاب اسلامی آشنا کرد.
وی با اشاره به ظرفیتهای مدیریتی برای رشد حوزه مستندسازی، توضیح داد: با وجود شناخت گستردهای که مدیران رسانه نسبت به بدنه مستندسازان دارند، میتوان با برنامهریزی هدفمند و حمایت از ایدههای خلاقانه، جریان تازهای در تولید آثار مستند ایجاد کرد. بهرهگیری از نگاه هنرمندانه به تاریخ و رویدادهای ملی میتواند منجر به تولید مستندهایی شود که هم جذاب باشد و هم تأثیرگذار.
فلاحفر در ادامه درباره زمانبندی پخش مستندها، گفت: بهنظر میرسد بهتر است پخش مستندهای انقلابی صرفا محدود به ایام خاص مانند دهه فجر نباشد؛
چرا که انقلاب اسلامی جریانی زنده و پویاست که میتوان در طول سال به جنبههای مختلف آن پرداخت. این کار ضمن حفظ تازگی موضوع، باعث افزایش توجه مخاطب به محتوای تاریخی خواهد شد.
او در ادامه با تأکید بر نقش مستند در تبیین و روشنگری افزود: در سالهای اخیر مستندهای ارزشمندی در حوزههای مختلف ازجمله تاریخ انقلاب، جنگ تحمیلی و جریانهای سیاسی تولید شده که بسیاری از آنها هنوز فرصت پخش گسترده نیافتهاند. نمایش این آثار میتواند در افزایش آگاهی عمومی و تقویت تحلیل تاریخی جامعه نقش مؤثری ایفا کند.
این مستندساز در ادامه گفت: مستندهایی چون نقاب شکسته، قبرهای پرسروصدا، ترور سرچشمه یا مجموعه در برابر طوفان ازجمله آثاری هستند که ضمن برخورداری از جذابیت بصری، روایتی دقیق و مستند از حوادث مهم تاریخ معاصر ارائه میدهند. پخش و ترویج چنین آثاری میتواند مرجعیت رسانهملی را در روایت تاریخ کشور بیش از پیش تقویت کند.
وی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اهمیت تلفیق محتوای مستند و جذابیت هنری، توضیح داد: اصالت تاریخی نخستین شرط هر مستند است اما در کنار آن، پرداخت هنرمندانه و جذابیت بصری اهمیت فراوانی دارد. اگر مستند در عین دقت و صحت تاریخی بتواند برای مخاطب جذاب و دیدنی باشد، قطعا اثرگذاری بیشتری خواهد داشت و ارتباط عمیقتری با مردم برقرار میکند.
روایتهای دست اول از انقلاب
اباذر صالحیان، مستندساز و مدیر گروه مستند شبکه افق، که مستندهایی چون «عبای سوخته» را در کارنامه کاری خود دارد، درباره اهمیت نقش مستند در انتقال مفاهیم تاریخی و فرهنگی گفت: مستندها، چه درباره تاریخ کهن ایران و چه درباره تاریخ معاصر، میتوانند در آگاهیبخشی و ارتقای شناخت عمومی مردم نقش موثری ایفا کنند. امروزه تمایل مخاطبان به تماشای فیلم بیش از مطالعه کتاب است و با بهرهگیری از قالب هنرمندانه مستند میتوان این فاصله را جبران کرد. بهویژه درباره تاریخ انقلاب اسلامی، ما هنوز فرصت داریم روایتهای دستاول را از زبان افرادی که در آن دوران حضور مستقیم داشتند ثبت و حفظ کنیم.
این مستندساز در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به ثبت تاریخ شفاهی انقلاب افزود: بسیاری از افرادی که در سالهای نخست انقلاب ایفای نقش کردهاند، امروز در سنینی هستند که احتمال دارد فرصت برای ثبت خاطراتشان زیاد نباشد. اگر امروز اقدام نکنیم، ممکن است در آینده روایتها بهدست کسانی بازسازی شودکه درآن دوران حضورنداشتند.به همین دلیل، تولید مستندهایی که تاریخ رامستند،دقیق و از نگاه افراد درگیر روایت کند، میتواند میراثی ماندگار برای نسلهای بعد باشد.
وی در توضیح جایگاه مستند در فضای رسانهای امروز تصریح کرد: در مقایسه با آثار داستانی که وابستگی بیشتری به صنعت و فناوری دارند، مستندها بهدلیل ساختار سادهتر و تمرکز بر واقعیتهای انسانی، ظرفیت بیشتری برای تولید دارند. از سوی دیگر، جامعه ایران جامعهای سرشار از سوژهها و اتفاقات انسانی است و همین امر امکان تولید آثار متنوع، جذاب و مؤثر را برای مستندسازان فراهم کرده است. بر این اساس، ما میتوانیم درعرصه تولید مستند، حتی در رقابت با تولیدات خارجی، حضور پررنگ و قابلتوجهی داشته باشیم.
صالحیان با بیان اینکه رسانهملی نقش مهمی در ترویج فرهنگ مستندسازی ایفا میکند، ادامه داد: در سالهای اخیر با افزایش توجه به شبکه مستند و پخش آثار متنوع، گامهای مثبتی در این زمینه برداشته شده است. با این حال، ظرفیتها بسیار گستردهتر از وضعیت موجود است و میتوان با حمایت بیشتر از مستندسازان و ارتقای زمان پخش آثار، زمینه ارتباط عمیقتر با مخاطبان را فراهم کرد. مستندها نقش مهمی در حفظ هویت تاریخی و فرهنگی جامعه دارند و رسانهملی بهترین بستر برای نمایش این آثار است.
این مستندساز با اشاره به تأثیر مستندهای تاریخی در افزایش آگاهی اجتماعی اظهار کرد: همانطور که گفتهاند تاریخ، معلم انسانهاست. بسیاری از مسائل، پرسشها و حتی چالشهای امروز را میتوان در پرتو تجربههای پیشینیان و از خلال روایتهای تاریخی درک کرد. اگر حمایت از تولید مستندهای تاریخی و انقلابی تقویت شود، این آثار میتوانند به شناخت دقیقتر جامعه از گذشته و یافتن پاسخ برای مسائل روز کمک کنند. مستند تاریخی فقط مرور گذشته نیست؛ بلکه پلی است میان آرمانها و دغدغههای انقلاب اسلامی و واقعیتهای امروز جامعه.
صالحیان با اشاره به وضعیت مستندسازی درباره تاریخ انقلاب اسلامی اضافه کرد: در سالهای گذشته آثار ارزشمندی در حوزه دفاعمقدس تولید شده، اما در زمینه انقلاب اسلامی و شخصیتهای تأثیرگذار آن هنوز ظرفیتهای بسیاری وجود دارد. در سالهای اخیر برخی مستندهای پرتره درباره چهرههای تاثیر گذار انقلاب اسلامی ساخته شده است. همچنین درباره رویدادهایی مانند ملیشدن صنعت نفت، کودتاهای مختلف و تحولات پیش از انقلاب نیز آثاری تولید شده که هرکدام بخشی از تاریخ معاصر ایران را برای مخاطب روایت میکنند.
وی با تأکید بر اینکه مستندسازی تاریخی باید با نگاه پژوهشی و خلاقانه دنبال شود، عنوان کرد: برخی از این مستندها بیشتر به شخصیتها پرداختهاند و برخی بر اتفاقات متمرکز بودهاند، اما درمجموع هنوز جای کار فراوانی در این حوزه وجود دارد. تاریخ انقلاب اسلامی منبعی بیپایان از موضوعات انسانی، اجتماعی و فرهنگی است و اگر بهدرستی روایت شود، میتواند علاوه بر حفظ حافظه تاریخی ملت، الهامبخش نسلهای آینده نیز باشد.
صالحیان در پایان تأکید کرد: سرمایهگذاری در مستند نهتنها یک ضرورت فرهنگی، بلکه اقدامی استراتژیک برای تقویت آگاهی ملی است. با توجه به ظرفیتهای گسترده رسانهملی، این حوزه میتواند بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا آثار فاخر و ماندگاری در زمینه تاریخ و فرهنگ ایرانی تولید و به مخاطبان عرضه شود.
مستند کهریزک نمونهای از تصمیم شجاعانه و درست رسانهملی
محسن اسلامزاده، کارگردان، مستندساز و تدوینگر که آثار متعددی در مناطق بحرانی و جنگزده تولید کرده، درباره ضرورت پرداختن به موضوعات مهم و کمتر گفتهشده در مستندسازی گفت: در نگاه حرفهای به مستندسازی، پرداختن به سوژههای حساس و چالشبرانگیز اگر با دقت، تحقیق و نگاه منصفانه انجام شود، نهتنها مشکلی ندارد، بلکه میتواند به شناخت دقیقتر واقعیتهای جامعه کمک کند. تجربه نشان داده که گشودن فضای گفتوگو در این حوزهها، ضمن افزایش آگاهی عمومی، باعث تقویت اعتماد میان رسانه و مخاطب نیز میشود.
اسلامزاده با اشاره به مصادیق این نوع سوژهها ادامه داد: موضوعاتی مانند تحولات سیاسی، ساختارهای تصمیمگیری و نقد سازنده عملکردهای گذشته ازجمله مباحثی است که میتوان با رویکرد تحلیلیتر و نگاه جامعتر به آنها پرداخت. با گذشت زمان و فروکشکردن فضای احساسی پیرامون برخی حوادث، امروز موقعیت مناسبی برای بازخوانی آرامتر و منطقیتر این رویدادها فراهم است. پرداختن به این مباحث اگر با هدف آگاهیبخشی و بیان واقعیتها باشد، میتواند زمینهساز فهم بهتر گذشته و حال جامعه شود.
مستندساز «مادران انقلاب» با تأکید بر اهمیت روایت ملی و خودی عنوان کرد: اگر ما روایت دقیق و مستند از اتفاقات مهم نداشته باشیم، جای خالیمان را برداشتهای ناقص و جهتدار دیگران پر میکند. بنابراین مسئولیت رسانهملی و مستندسازان داخلی این است که روایت مستند، منطقی و مستدل از حوادث ارائه دهند تا از شکلگیری روایتهای نادرست جلوگیری شود. این کار نهتنها از سوءبرداشتهای احتمالی پیشگیری میکند، بلکه به تقویت اعتماد عمومی و افزایش درک ملی از واقعیتها میانجامد.
وی در ادامه با اشاره به تجربه مستند مربوط به اتفاقات بازداشتگاه کهریزک گفت: در آن حادثه تلخ، با وجود دشواریهای فراوان، یک مستند کوتاه و مستندنگارانه توسط رسانه ملی ساخته و بهسرعت پخش شد. این کار از آن جهت مؤثر بود که واقعیت انکار نشد و روایت اولیه از سوی خود رسانه ملی ارائه شد. این شفافیت باعث شد افکار عمومی با نگاه صحیحتری به موضوع بپردازد. هرچند نمایش برخی صحنهها مورد نقد قرار گرفت اما در مجموع، تصمیم برای ساخت و پخش آن اثر، اقدامی شجاعانه و مسئولانه بود که نشان داد مواجهه صادقانه با واقعیت، نتیجهای مؤثرتر از سکوت و تأخیر دارد. اسلامزاده با تأکید بر اینکه مهمترین ویژگی مستند، انتقال حس صداقت به مخاطب است، توضیح داد: تأثیرگذاری یک مستند بر مخاطب زمانی اتفاق میافتد که بیننده احساس کند اثر، ریشه در واقعیت دارد و ازصداقت سازنده و تیم تولید نشأت میگیرد. این باور رامیتوان درقالبهای مختلف ازجمله مستندهای گزارشی، پرتره، مستندهای تاریخی و بازسازیهای تصویری ایجاد کرد. مهمتر از قالب، روح واقعگرایی و شفافیت در روایت است که باعث میشود مخاطب نتیجهای عمیق و ملموس از اثر دریافت کند.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا برخی مستندها به درصد انتظار اثرگذار نیستند، گفت: در حوزه مستندسازی علیرغم پیشرفتهای چشمگیر و تولید آثار قابل توجه، هنوز فرصتهای زیادی برای ارتقای کیفی و گسترش فعالیتها وجود دارد.
خوشبختانه در سالهای اخیر فضا برای فعالیت مستندسازان بازتر شده و همکاری میان مدیران رسانهای و نسل جدید فیلمسازان تقویت شده است. نمونه بارز آن تولید مستند بازداشتگاه کهریزک است که با حمایت مدیران رسانهای و تلاش خلاقانه مستندسازان جوان در زمانی کوتاه ساخته شد و توانست اثری مؤثر و قابل توجه باشد. این تجربه نشان داد هر زمان که مدیریت آگاه و رویکرد جسورانه همراه شوند، نتایج درخشانی در مستندسازی بهدست میآید.
این کارگردان با بیان اینکه مستند باید جایگاه شایستهتری در کنداکتور تلویزیون داشته باشد، افزود: گاهی تمرکز تولیدات رسانهای بر آثار داستانی و پرهزینه است و آثار مستند کمتر فرصت دیده شدن مییابند. این در حالی است که تجربه موفق پخش مستند «آخرین روزهای زمستان» از شبکه یک و استقبال چشمگیر مخاطبان از این اثر نشان داد مردم علاقه، نیاز و ظرفیت بالایی برای تماشای آثار مستند دارند. استقبال مخاطبان نشان میدهد مسأله اصلی نبود علاقه عمومی نیست بلکه باید با برنامهریزی دقیقتر، زمان پخش مناسب و حمایت بهتر از مستندسازان، این ظرفیت را بالفعل کرد.
اسلامزاده با اشاره به نقش گسترده مستندسازان در شرایط حساس و بحرانی کشور خاطرنشان کرد: در مواقع خاص_ از جمله در دورههای بحرانهای امنیتی، اجتماعی و حوادث مهم_ این مستندسازان هستند که واقعیتها را ثبت و برای آیندگان حفظ میکنند. این مسئولیت سنگینی است و نیاز به دانش، دقت و آگاهی عمیق از سوژه دارد.
وی در پایان سخنانش با تأکید بر ضرورت تسلط مستندساز بر موضوع گفت: مستندساز باید بر تمام ابعاد سوژه خود اشراف داشته باشد؛ از لایههای تاریخی گرفته تا ابعاد اجتماعی و انسانی. تنها با چنین تسلطی میتواند روایتی متقن، علمی و قابل دفاع ارائه کند.
وقتی موضوع بهطور جامع دیده و درک شود، نتیجه آن اثری خواهد بود واقعنگر، متعادل و تأثیرگذار. چنین مستندی میتواند هم به افزایش شناخت عمومی کمک کند و هم به تقویت جایگاه رسانه ملی بهعنوان مرجع روایت واقعی رویدادها در کشور.
تولید مستندهای فاخر انقلابی
ساسان فلاحفر، تهیهکننده و مستندساز آثاری چون عبرت و خاطرات بادیه، درباره اهمیت پخش آثار مستند، گفت: مهمترین بستر دیدهشدن آثار مستند، تلویزیون است، چرا که این رسانه گستردهترین ارتباط را با مردم دارد. در سالهای اخیر صداوسیما با راهاندازی شبکه مستند، گامهای ارزشمندی در حمایت از این حوزه برداشته است، هرچند بهنظر میرسد هنوز ظرفیتهای بسیاری برای تقویت پخش و حمایت جدیتر از مستندسازان وجود دارد.
او در توضیح وضعیت سرمایهگذاری در حوزه مستندهای تاریخی و انقلابی ادامه داد: در سالهای گذشته نهادها و سازمانهای مختلف در زمینه مستند فعالیتهای متنوعی داشتهاند و آثار قابلتوجهی تولید شده است. با اینحال برای گسترش تولید مستندهای فاخر تاریخی و انقلابی میتوان از ظرفیتهای صداوسیما نیز بهره بیشتری گرفت تا این آثار به شکل گستردهتری دیده شود. یکی از نکات مهم در این حوزه، دسترسی آسانتر مستندسازان به آرشیوها و منابع تصویری است که میتواند کیفیت تولیدات را بهطور چشمگیری ارتقا دهد.
این مستندساز در بیان نقش مستند درانتقال مفاهیم تاریخی وانقلابی، اضافه کرد:مستند بهدلیل زبان تصویری و هنرمندانهاش میتواند تاریخ و مفاهیم انقلابی را به شکل مؤثر به نسل امروز منتقل کند. بسیاری از مخاطبان امروزی کمتر اهل مطالعه کتاب هستند اما از طریق فیلم و تصویر میتوان آنها را با واقعیتهای تاریخی و مفاهیم انقلاب اسلامی آشنا کرد.
وی با اشاره به ظرفیتهای مدیریتی برای رشد حوزه مستندسازی، توضیح داد: با وجود شناخت گستردهای که مدیران رسانه نسبت به بدنه مستندسازان دارند، میتوان با برنامهریزی هدفمند و حمایت از ایدههای خلاقانه، جریان تازهای در تولید آثار مستند ایجاد کرد. بهرهگیری از نگاه هنرمندانه به تاریخ و رویدادهای ملی میتواند منجر به تولید مستندهایی شود که هم جذاب باشد و هم تأثیرگذار.
فلاحفر در ادامه درباره زمانبندی پخش مستندها، گفت: بهنظر میرسد بهتر است پخش مستندهای انقلابی صرفا محدود به ایام خاص مانند دهه فجر نباشد؛
چرا که انقلاب اسلامی جریانی زنده و پویاست که میتوان در طول سال به جنبههای مختلف آن پرداخت. این کار ضمن حفظ تازگی موضوع، باعث افزایش توجه مخاطب به محتوای تاریخی خواهد شد.
او در ادامه با تأکید بر نقش مستند در تبیین و روشنگری افزود: در سالهای اخیر مستندهای ارزشمندی در حوزههای مختلف ازجمله تاریخ انقلاب، جنگ تحمیلی و جریانهای سیاسی تولید شده که بسیاری از آنها هنوز فرصت پخش گسترده نیافتهاند. نمایش این آثار میتواند در افزایش آگاهی عمومی و تقویت تحلیل تاریخی جامعه نقش مؤثری ایفا کند.
این مستندساز در ادامه گفت: مستندهایی چون نقاب شکسته، قبرهای پرسروصدا، ترور سرچشمه یا مجموعه در برابر طوفان ازجمله آثاری هستند که ضمن برخورداری از جذابیت بصری، روایتی دقیق و مستند از حوادث مهم تاریخ معاصر ارائه میدهند. پخش و ترویج چنین آثاری میتواند مرجعیت رسانهملی را در روایت تاریخ کشور بیش از پیش تقویت کند.
وی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اهمیت تلفیق محتوای مستند و جذابیت هنری، توضیح داد: اصالت تاریخی نخستین شرط هر مستند است اما در کنار آن، پرداخت هنرمندانه و جذابیت بصری اهمیت فراوانی دارد. اگر مستند در عین دقت و صحت تاریخی بتواند برای مخاطب جذاب و دیدنی باشد، قطعا اثرگذاری بیشتری خواهد داشت و ارتباط عمیقتری با مردم برقرار میکند.
تازه ها
پیشنهاد سردبیر
خرید و فروش غیرقانونی انواع حیوانات و پرندگان کمیاب ادامه دارد
