در دوراهی اعتبار و سهل‌انگاری

گزینش داوران با ظرافت و دقت 
در سال‌های اخیر به‌ویژه در دوران مسئولیت جناب آقای سیدعباس صالحی در معاونت فرهنگی و سپس وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین در زمانی که جناب دکتر محسن جوادی سکان معاونت فرهنگی را برعهده داشتند، مدیریت دبیری جایزه کتاب سال با استاد محمدعلی مهدوی‌راد همراه بوده است. ایشان بدون تردید از جمله کتاب‌شناسان برجسته کشور هستند و به‌ندرت کتابی از دیده‌های دقیق ایشان پنهان مانده است. ایشان با دقت و وسعتی که در بررسی آثار در حوزه‌های گوناگون دارند و با توجه به سابقه طولانی‌شان در سردبیری مجله آینه پژوهش و همکاری با طیف وسیعی از نخبگان علوم انسانی، گزینش داوران را با ظرافت و دقت زیادی انجام داده‌اند. بررسی فهرست نامزدها نشان می‌دهد دبیرخانه جایزه کتاب سال، اکثر آثار شایسته توجه را مدنظر قرار داده که این تلاش‌ها قابل تقدیر است. 

رویکرد محافظه‌کارانه سنتی 
اما درخصوص انتخاب نهایی به‌نظر می‌رسد بخشی از کاستی‌ها ناشی از رویکرد محافظه‌کارانه سنتی وزارت ارشاد یا عدم دفاع کافی از آثار در مرحله نهایی باشد. در حالی که در حوزه‌هایی همچون کلام اسلامی، تاریخ اسلام و علوم قرآن و حدیث، آثار ارزشمند همواره در فهرست برگزیدگان حضور دارند، متأسفانه در برخی رشته‌های دیگر شاهدیم کتاب‌های بسیار برتر، چه در بخش تألیف و چه ترجمه، معمولا از مرحله نامزدی فراتر نرفته و به جمع برگزیدگان راه نمی‌یابند. علت اصلی این امر را باید در نبود مدافعی قدرتمند در شورای سیاست‌گذاری یا شورای عالی برای تبیین ارزش و اهمیت این آثار در برابر داوران نهایی جست‌وجو کرد.

سطح و شأنیت جایزه 
در بسیاری از موارد شاهد هستیم که جایزه کتاب سال آثاری را بر‌می‌گزینند که شاید در سطح و شأنیت این جایزه نباشند؛ روندی که نمونه‌های مشابهی در سال‌های گذشته نیز داشته است. برای مثال، در دوره جاری کتاب «تصحیح طبقات الانوار» موفق به کسب جایزه شد که با توجه به اعلام فهرست نامزدها، پیش‌بینی این امر چندان دشوار نبود اما در مقایسه با سایر رشته‌ها، آثاری نظیر «تصحیح مبدأ و معاد ابن‌سینا» نیز مورد تقدیر قرار گرفتند، در حالی که تصحیح‌های دیگری از این اثر با قدمت و اهمیت بالا وجود دارد و شاید این کار نوآوری یا سطح لازم برای جایزه کتاب سال را نداشته باشد. کتاب «کلام اسلامی: شرح تجرید الاعتقاد» نیز از دیگر برگزیدگانی است که به‌نظر می‌رسد شایستگی حضور در جمع برترین‌های جایزه کتاب سال را نداشت. 

شأن و جایگاه ملی 
شایان ذکر است آثاری که به‌طور کلی در حوزه دین قرار می‌گیرند، به‌ندرت از دیده‌ها دور مانده و همواره در زمره برگزیدگان یا شایستگان تقدیر قرار می‌گیرند. در مقابل کتاب‌هایی که از ارزش و اهمیت علمی کمتری برخوردار نیستند، گاهی مورد بی‌مهری واقع می‌شوند. باید توجه داشت که جایزه کتاب سال دارای شأن و جایگاه ملی است و با جوایز تخصصی نظیر «کتاب سال دین» یا «کتاب سال ولایت» متفاوت است. این جایزه باید پوشش‌دهنده همه سلیقه‌ها و متوجه تمامی پژوهش‌ها و تلاش‌های انجام شده در طول سال باشد؛ امری که گاهی از آن غفلت می‌شود. 

​​​​​​​بررسی مجدد برگزیدگان جایزه جلال 
موضوع دیگری که در دوره‌های اخیر در جایزه کتاب سال رخ داده، آن است که آثار برگزیده سایر جوایز نظیر جایزه شعر فجر یا جایزه جلال ‌آل‌احمد نیز به‌عنوان برگزیده جایزه کتاب سال معرفی شده و در همان مراسم مورد تقدیر قرار می‌گیرند. با این حال به‌نظر می‌رسد ضروری است که این آثار مجددا و مستقلا مورد ارزیابی قرار گیرند. زیرا برخی از آنها در سطح و شأن جایزه کتاب سال نیستند. 
به‌نظر می‌رسد داوران این جوایز با این پیش‌فرض که این آثار در یک منظومه یکپارچه و با نگاهی کل‌نگرانه قرار است در جایزه کتاب سال نیز مورد تقدیر واقع شوند، با دقت کافی به آنها نپرداخته‌اند. 
به باور من صرف برگزیده شدن یک اثر در جوایزی همچون جایزه جلال ‌آل‌احمد یا جایزه شعر فجر به منزله شایستگی لزومی آن برای حضور در جمع برگزیدگان جایزه کتاب سال نیست؛ جایزه‌ای که ترجمه فیزیک ارسطو در شمار آثار تقدیرشده‌اش باشد و تصحیح مبدأ و معاد در مقام اثر برگزیده محل تأمل و تردید است.