گرگان، شهری در آینه توسعه؛ نگاهی علمی بر چالش‌های عمرانی و افق‌های پیش رو

بررسی میدانی و اسناد موجود نشان می‌دهد شهر گرگان دست‌کم با پنج چالش عمده عمرانی دست‌وپنجه نرم می‌کند:

یکم، ترافیک و جابجایی: ترافیک سنگین به ویژه در ورودی‌ها و خروجی‌های شهر و محورهایی مانند ناهارخوران، به یکی از معضلات اصلی شهروندان تبدیل شده است . ریشه این مسئله نه صرفاً در کمبود معابر، که در تراکم ذاتی شهر، محدودیت توسعه افقی به دلیل اراضی کشاورزی حاصلخیز پیرامون، و فرهنگ استفاده تکنفره از خودرو نهفته است.

دوم، کمبود زیرساخت‌های اساسی: گرگان در بخش‌هایی نظیر تأمین آب (تنش آبی)، شبکه برق و سرانه فضاهای آموزشی، ورزشی و فرهنگی با کمبودهای جدی مواجه است که اگر فکری جدی برای آن نشود قطعا این مسئله کیفیت زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

سوم، بافت فرسوده و حاشیه‌نشینی: بخش‌هایی از شهر با معضل بافت فرسوده روبه‌روست که علاوه بر ناامنی در برابر زلزله، چالش‌های اجتماعی و اقتصادی نیز به همراه دارد. کمبود اراضی دولتی برای اجرای پروژه‌های عمرانی در این مناطق، کار توسعه را دشوارتر کرده است .

چهارم، ظرفیت محدود آرامستان‌ها: یکی از چالش‌های پنهان اما حیاتی شهری، پر شدن ظرفیت آرامستان‌های موجود است که نیازمند توجه فوری و برنامه‌ریزی بلندمدت می‌باشد که البته اقداماتی هم در این خصوص صورت گرفته ولی بازهم به عقیده بنده جای کار و بررسی بیشتری هنوز در این حوزه است.

پنجم، فاصله نظر و عمل: یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها، شکاف میان دانش تولیدشده در دانشگاه و نیازهای اجرایی شهر است. متأسفانه بسیاری از پایان‌نامه‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی در کتابخانه‌ها خاک می‌خورند، در حالی که می‌توانند راهگشای مسائل روز شهر باشند. راه‌های برون‌رفت؛ از نگاه سنتی به مدیریت هوشمند به عنوان کسی که سال‌ها در حوزه مهندسی عمران تدریس و پژوهش و کار کرده‌ام، معتقدم راه حل چالش‌های گرگان در سه محور اصلی خلاصه می‌شود:

1-    گذر از پروژه‌محوری به برنامه‌محوری: شهر نیازمند یک طرح جامع حمل‌ونقل و عمرانی مبتنی بر داده‌های دقیق است. پیش از هر اقدامی، باید پایگاه داده جامعی از سفرهای شهری، نقاط حادثه‌خیز و نیازهای محلات ایجاد شود. سپس بر اساس آن، اولویت‌بندی پروژه‌ها با نگاه علمی انجام گیرد. برگزاری کنفرانس‌های تخصصی مانند کنفرانس ملی مهندسی عمران، توسعه هوشمند و سیستم‌های پایدار در دانشگاه گلستان و مسابقات ملی بتن در دانشگاه آزاد اسلامی گرگان نشان می‌دهد ظرفیت علمی برای این نگاه سیستمی در خود شهر وجود دارد.

2-     بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و رویکردهای پایدار: امروزه در دنیا، رفع معضلات شهری با رویکرد توسعه هوشمند دنبال می‌شود. برای مثال در حوزه ترافیک استفاده از سیستم‌های هوشمند مدیریت سفر (ITS) و اولویت‌دهی به حمل‌ونقل عمومی، در حوزه آب‌های سطحی بهره‌گیری از رویکرد توسعه کم‌تأثیر (LID) شامل روسازی‌های نفوذپذیر، بام‌های سبز و ایجاد بسترهای جذب آب برای پیشگیری از سیلاب‌های شهری، در حوزه مقاوم‌سازی بافت فرسوده استفاده از روش‌های نوین بهسازی لرزه‌ای که ضمن افزایش ایمنی، هویت تاریخی بناها را حفظ کند.

3-    پیوند دانشگاه و مدیریت شهری: مهم‌ترین سرمایه گرگان برای توسعه، وجود دانشگاه آزاد اسلامی گرگان و دانشگاه گلستان و اساتید متخصص در حوزه‌های مختلف مهندسی عمران، معماری و شهرسازی است. باید پارک علم و فناوری تخصصی شهرسازی و عمران یا کارگروه‌های حل مسئله با مشارکت دانشگاه و شهرداری تشکیل شود تا مسائل شهر به پروژه‌های دانشجویی و پایان‌نامه‌های کارشناسی‌ارشد و دکتری تبدیل گردند. به این ترتیب، هم دانشجویان با مسائل واقعی آشنا می‌شوند، هم شهر از ظرفیت علمی بی‌نظیری بهره می‌گیرد.

روز مهندس، روز تجدید میثاق با توسعه پایدار روز مهندس تنها مناسبت تجلیل از تلاش‌های جامعه فنی نیست، بلکه فرصتی برای بازتعریف نقش مهندسی در توسعه پایدار شهری است. گرگان با همه چالش‌هایش، ظرفیت‌های بی‌بدیلی نیز دارد، نیروی انسانی متخصص، دانشگاه‌های معتبر، بافت تاریخی ارزشمند و موقعیت جغرافیایی ممتاز، آنچه امروز نیاز داریم، نگاه علمی توأم با تعهد اجرایی است. مسئولان شهری باید از مدیران سنتی که صرفاً مجری پروژه‌های از پیش تعریف‌شده هستند، به مدیرانی راهبردی تبدیل شوند که با کمک دانشگاه، مسائل را ریشه‌یابی و برای دهه‌های آینده برنامه‌ریزی می‌کنند. راه تعالی شهر ما، عبور از آزمون و خطا و حرکت در مسیر دانش و تخصص است. روز مهندس بر تمامی تلاشگران این عرصه مبارک باد.