چه زمانی یک رفتار «محاربه» محسوب می‌شود؟

تعریف محاربه

بر اساس ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی:

«محاربه عبارت است از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنان، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد.»

بنابراین برای تحقق جرم محاربه، وجود عناصر زیر ضروری است:

۱. رفتار مادی: کشیدن سلاح (اعم از سلاح گرم یا سرد).

۲. قصد خاص: قصد تعرض به جان، مال یا ناموس مردم یا ایجاد رعب و وحشت.

۳. نتیجه: ایجاد ناامنی در محیط.

صرف درگیری شخصی یا نزاع محدود، در صورتی که موجب سلب امنیت عمومی نشود، مشمول عنوان محاربه نخواهد بود. همچنین عنصر «عمومیت» و تأثیر رفتار بر امنیت جامعه از ارکان اساسی این جرم محسوب می‌شود.

به بیان ساده، محاربه زمانی محقق می‌شود که فردی با استفاده از سلاح و با هدف ایجاد ترس عمومی یا تعرض به مردم، امنیت اجتماعی را مختل کند؛ نه هر نوع درگیری مسلحانه یا تهدید فردی.

منظور از سلاح چیست؟

بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۲۲۱۸، منظور از «سلاح» همان مصادیق مذکور در تبصره الحاقی به بند ۳ ماده ۶۵۱ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده) است. مصادیق سلاح عبارت‌اند از:

۱. انواع اسلحه گرم مانند تفنگ، نارنجک و نظایر آنها.

۲. انواع اسلحه سرد مانند قمه، شمشیر، کارد، چاقو و پنجه‌بوکس.

۳. انواع اسلحه سرد جنگی شامل کارد‌های سنگری متداول در نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران یا مشابه آنها و سرنیزه‌های قابل نصب بر روی تفنگ.

۴. انواع اسلحه شکاری از جمله تفنگ‌های ساچمه‌زن، تفنگ‌های مخصوص بیهوش‌کردن جانداران و تفنگ‌های ویژه شکار حیوانات آبزی؛ بنابراین چوب، سنگ، شیشه شکسته، قفل فرمان و اسید را نمی‌توان در زمره «سلاح» موضوع محاربه دانست و استفاده از آنها موجب تحقق عنوان محاربه نخواهد بود.

محاربه و امنیت عمومی

جرم محاربه در زمره جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی قرار می‌گیرد؛ زیرا آنچه در این جرم مورد حمایت قانون‌گذار است «امنیت عمومی جامعه» است، نه صرفاً امنیت یک فرد معین.

بر همین اساس، صرف نمایان ساختن یا کشیدن سلاح برای ترساندن یک شخص خاص، در صورتی که موجب اخلال در امنیت عمومی نشود، عنوان محاربه نخواهد داشت. تحقق این جرم مستلزم آن است که رفتار مرتکب به نحوی باشد که موجب ایجاد رعب و وحشت عمومی و سلب امنیت در محیط گردد.

چنانچه عمل ارتکابی صرفاً جنبه شخصی داشته و متوجه فرد یا افراد معین باشد و اثر آن به ناامنی عمومی تسری پیدا نکند، هرچند ممکن است تحت عناوین کیفری دیگری قابل تعقیب باشد، اما مشمول عنوان محاربه نخواهد بود.

مواردی که مجازات محاربه بر آن مترتب شده است

علاوه بر تعریف اصلی محاربه، در برخی مواد دیگر نیز قانون‌گذار در شرایط خاص، مجازات محارب را مقرر کرده است؛ از جمله ماده ۵۰۴، تبصره ۱ ماده ۶۷۵ و تبصره ۱ ماده ۶۸۷ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی.

ماده ۵۰۴

هرکس نیرو‌های رزمنده یا اشخاصی را که به نحوی در خدمت نیرو‌های مسلح هستند، به عصیان، فرار، تسلیم یا عدم اجرای وظایف نظامی تحریک مؤثر نماید، در صورتی که قصد براندازی حکومت یا شکست نیرو‌های خودی در مقابل دشمن را داشته باشد، به حبس از دو تا ده سال محکوم می‌شود و در غیر این صورت به حبس از شش ماه تا سه سال محکوم خواهد شد.

مخاطب این ماده رزمندگان و اشخاصی هستند که به نحوی در خدمت نیرو‌های مسلح می‌باشند.

ماده ۶۷۵

هر کس عمداً عمارت یا بنا یا کشتی یا هواپیما یا کارخانه یا انبار و به طور کلی هر محل مسکونی یا معد برای سکنی یا جنگل یا خرمن یا هر نوع محصول زراعی یا اشجار یا مزارع یا باغ‌های متعلق به دیگری را آتش بزند، به حبس از دو تا پنج سال محکوم می‌شود.

تبصره ۱ ماده ۶۷۵:

چنانچه اعمال مذکور به قصد مقابله با حکومت اسلامی باشد، مجازات محارب را خواهد داشت.

در این ماده، تخریب اموال متعلق به دیگری مورد نظر قرار گرفته است؛ بنابراین اگر شخصی اموال خود را تخریب نماید، مشمول این ماده نخواهد بود. همچنین موارد ذکرشده در این ماده جنبه حصری دارد و آتش زدن وسایل نقلیه عمومی یا خصوصی مشمول این حکم نیست.

نکته مهم دیگر، وجود «قصد مقابله با حکومت اسلامی» است؛ بنابراین اگر کسی صرفاً به قصد برهم زدن امنیت کشور دست به چنین اقداماتی بزند، بدون احراز قصد مقابله با حکومت، نمی‌توان وی را به مجازات محارب محکوم کرد.

ماده ۶۸۷ قانون مجازات اسلامی مقرر می‌دارد:

هر کس در وسایل و تأسیسات مورد استفاده عمومی از قبیل شبکه‌های آب و فاضلاب، برق، نفت، گاز، پست و تلگراف و تلفن و مراکز فرکانس و مایکروویو (مخابرات) و رادیو و تلویزیون و متعلقات مربوط به آنها، اعم از سد و کانال و انشعاب لوله‌کشی و نیروگاه‌های برق و خطوط انتقال نیرو و مخابرات (کابل‌های هوایی، زمینی یا نوری) و دستگاه‌های تولید، توزیع و انتقال آنها که به هزینه دولت یا با سرمایه مشترک دولت و بخش غیردولتی یا توسط بخش خصوصی برای استفاده عمومی ایجاد شده‌اند، همچنین علائم راهنمایی و رانندگی و سایر علائمی که به منظور حفظ جان اشخاص یا تأمین ایمنی تأسیسات و جاده‌ها نصب شده‌اند، مرتکب تخریب، ایجاد حریق، از کار انداختن یا هر نوع خرابکاری دیگر شود، بدون آن‌که منظور او اخلال در نظم و امنیت عمومی باشد، به حبس از سه تا ده سال محکوم خواهد شد.

تبصره ۱ ماده ۶۸۷:

چنانچه اعمال مذکور به منظور اخلال در نظم و امنیت عمومی باشد، مرتکب در حکم محارب خواهد بود.

در این ماده، به دلیل اهمیت اموال و تأسیسات عمومی، مجازات شدیدی برای مرتکبین پیش‌بینی شده است. عبارت «مورد استفاده عمومی» نشان می‌دهد آنچه در این ماده اهمیت دارد، نحوه استفاده عمومی از اموال است و نه صرفاً تعلق آنها به دولت.

علت وضع جرم محاربه

در فقه اسلامی، محاربه به معنای اقدام علیه امنیت جامعه و «محاربه با خدا و رسول(ص)» تلقی شده است. فلسفه جرم‌انگاری محاربه، حمایت از امنیت اجتماعی و صیانت از نظم عمومی است. مبنای اصلی فقهی محاربه، آیه ۳۳ سوره مائده است:

«إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا…»

فقهای امامیه نیز جرم محاربه را ذیل همین آیه تحلیل کرده و ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی بر همین مبنا تدوین شده است.

مجازات محاربه

مجازات محاربه در ماده ۲۸۲ قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده و شامل چهار حد تخییری است که دادگاه می‌تواند با توجه به شرایط جرم یکی از آنها را تعیین کند:

۱. اعدام

۲. صلب

۳. قطع دست راست و پای چپ

۴. نفی بلد

این مجازات‌ها ماهیت حدی دارند و اصل بر عدم تخفیف، تعلیق یا تبدیل آنهاست مگر در مواردی مانند توبه پیش از دستگیری.

نفی بلد

نفی بلد به معنای دور کردن محکوم از محل سکونت و اقامت اجباری او در محل دیگر تحت نظارت است. هدف از آن قطع ارتباط بزهکار با محیط جرم و جلوگیری از تکرار رفتار مجرمانه است.

مدت نفی بلد در هر حال کمتر از یک سال قمری نیست. در این مدت محکوم باید در محل تعیین‌شده اقامت کند و تحت نظارت قرار داشته باشد و حق خروج آزادانه از محدوده تعیین‌شده را ندارد.

صلب

صلب به معنای آویختن محکوم به چوبه دار در معرض دید عموم است. در قانون فعلی ایران، مدت صلب حداکثر سه روز تعیین شده است و در صورتی که محکوم در این مدت فوت نکند، ادامه صلب جایز نیست و باید جسد پایین آورده شود.

اعدام

در مجازات اعدام، اجرای حکم تا سلب کامل حیات ادامه می‌یابد.