مرهمی بر زخم آموزش

در ایران امروز، پشت درهای بسته مدارس، تعدادی کودک و نوجوان زندگی می‌کنند که هرگز یا برای مدت کوتاهی پا به کلاس نگذاشته‌اند. پدیده «بازماندگان از تحصیل» دیگر یک آمار خشک نیست؛ زخمی بر پیکر آموزش و آینده کشور است که هر سال با ارقام جدید، ابعاد تازه‌ای از خود نشان می‌دهد.
براساس آخرین گزارش‌های رسمی وزارت آموزش‌وپرورش (بهمن ۱۴۰۴)، در دوره ابتدایی حدود ۱۴۸ هزار و ۵۰۵ کودک بازمانده از تحصیل شناسایی شده‌اند. این رقم نسبت به سال قبل (۱۵۵ هزار نفر) کاهش یافته و مهم‌تر این‌که در سال تحصیلی جاری بیش از ۳۹ هزار و ۷۴۱ کودک به چرخه آموزش بازگشته‌اند. این دستاورد تا حدی نتیجه دستور ویژه رئیس‌جمهور به استانداران برای پیگیری مستقیم و تشکیل کارگروه‌های استانی بوده است. با این‌حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که آمار واقعی بازماندگان (به‌ویژه در مقاطع بالاتر) بسیار بیشتر از ارقام اعلام ‌شده است. در سال تحصیلی ۱۴۰۳ ــ۱۴۰۲، مرکز آمار ایران نرخ ترک تحصیل را در مقطع متوسطه اول ۶.۴۱درصد و در متوسطه دوم ۲.۶۹درصد اعلام کرد. اما در به‌روزرسانی‌های اخیر(۱۴۰۵ ــ ۱۴۰۴)، معاون آموزش متوسطه وزارت آموزش‌و‌پرورش از کاهش چشمگیر این نرخ‌ها خبر داد: متوسطه اول به ۳.۳۹درصد و متوسطه دوم به ۱.۶۲درصد رسیده است. با وجود این بهبود، همچنان ترک‌تحصیل پسران در برخی مقاطع (به‌ویژه متوسطه اول با نرخ ۷.۷۷درصد در سال قبل) بسیار بالاتر از دختران است؛ وضعیتی که عمدتا به ورود زودهنگام به بازار کار برمی‌گردد. دلایل این بحران چندلایه است: هزینه‌های پنهان تحصیل همچنان عامل شماره یک است. حتی با رایگان بودن تحصیل، هزینه کتاب، لباس، رفت‌وآمد، کمک‌های مدرسه‌ای و کلاس‌های تقویتی برای بسیاری ازخانواده‌ها غیرقابل‌تحمل شده است.گزارش‌ها نشان می‌دهددربرخی مناطق‌محروم، خانواده‌ها ترجیح می‌دهند فرزندشان نان‌آور خانه شود تا این‌که به مدرسه برود. موانع جغرافیایی و زیرساختی نیز کم‌اهمیت نیست. در مناطق عشایری، مرزی و روستاهای دورافتاده، کمبود مدرسه، معلم و مسیر ایمن، بسیاری از کودکان را از تحصیل محروم می‌کند. بیش از ۳۰۰ مدرسه تک‌نفره یا تک‌کلاسه در کشور وجوددارد که نشان‌دهنده عمق این مشکل است. در این میان، تلاش‌های اخیر دولت نشانه‌هایی از امیدواری ایجاد کرده است: رصد هفتگی بازماندگان، ارسال پیامک به خانواده‌ها، همکاری دستگاه قضا و استانداری‌ها و طرح‌های تشویقی برای جذب مجدد. اما کارشناسان معتقدند تا زمانی که ریشه‌های ساختاری حل نشود، آمارها تنها نوسان خواهند داشت و نه کاهش پایدار. هر کودکی که از مدرسه بازمی‌ماند، نه فقط یک آمار، بلکه یک آینده بسته‌شده است؛ آینده‌ای که احتمالا به چرخه فقر، آسیب‌های اجتماعی و حتی نسل بعدی منتقل خواهد شد.