تلخی‌های شوری خاک

همزمان کاهش منابع آب شیرین، افت سطح آب‌های زیرزمینی، افزایش تبخیروتداوم الگوهای ناپایدار آبیاری، روند گسترش زمین‌های شور را تشدید کرده است. با این حال تجربه‌های جهانی و داخلی نشان می‌دهد زمین شور الزاما زمین مرده نیست. از کشت گیاهان مقاوم به شوری گرفته تا اصلاح خاک،مدیریت نوین آب وتوسعه کشاورزی دانش‌بنیان، راهکارهایی وجود دارد که می‌تواند این اراضی را به بخشی از راه‌حل بحران غذا بدل کند، نه بخشی از مسأله. 
پدیده شوری خاک اکنون به یکی از گسترده‌ترین محدودیت‌های تولید کشاورزی در ایران تبدیل شده است. براساس گزارش‌های پژوهشکده خاک و آب کشور، ایران در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان قرار داردوبیش از۶۰درصد اراضی آن مستعد شوری و قلیایی‌شدن هستند. این موضوع زمانی بحرانی‌تر می‌شود که بدانیم بخش عمده‌ای از زمین‌های شور کشور در همان استان‌هایی قرار دارند که بار اصلی تولید محصولات اساسی_ از گندم و جو گرفته تا چغندرقند، پسته و خرما_ بر دوش آنهاست. 
   
ردپای انسان در خاک شور 
بابک فراهانیان، کارشناس کشاورزی با بیان این‌که شوری خاک به تجمع بیش ‌از حد نمک‌های محلول، به‌ویژه کلرید سدیم در ناحیه ریشه گیاه اطلاق می‌شود، می‌گوید: در چنین حالتی توان جذب آب و عناصر غذایی از گیاه گرفته می‌شود و راندمان تولید به‌شدت کاهش می‌یابد. 
او با تاکید بر این‌که علت شور شدن زمین‌های کشاورزی در ایران را باید در چند محور اصلی بررسی کرد، ادامه می‌دهد: قبل از هر چیز مدیریت نادرست آب و آبیاری است. استفاده گسترده از منابع آب زیرزمینی شور یا لب‌شور، بدون زهکشی مناسب باعث باقی‌ ماندن املاح در خاک می‌شود. بعد از آن، افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی است که منجر به بالا آمدن آب شور لایه‌های عمیق‌تر خاک می‌شود. مورد بعدی به تبخیر بالا در اقلیم گرم‌و خشک ایران باز می‌گردد که نمک را در سطح خاک متمرکز می‌کند. همچنین عدم رعایت الگوی کشت متناسب با اقلیم و نبود زیرساخت‌های زهکشی و اصلاح خاک در اراضی سنتی از دیگر موارد و علل شور شدن خاک هستند.  
به گفته دکتر هادی اسدی،‌رحمانی رئیس مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور بخش قابل‌توجهی از شوری خاک در ایران ساخته دست انسان است. اگر آب، خاک و کشت به‌صورت هماهنگ مدیریت نشوند، شوری با سرعتی بسیار بیشتر از فرآیند طبیعی گسترش پیدا می‌کند.  
 
نفوذ شوری به خاک شمال 
بررسی داده‌های وزارت جهاد کشاورزی نشان می‌دهد استان‌هایی که در صدر فهرست اراضی شور قرار دارند، عمدتا دارای کشاورزی فعال هم هستند.فراهانیان با بررسی استان‌ها، علت شور شدن خاک خوزستان را به شوری آب، بالا بودن سطح ایستابی و رسوبات شور مربوط می‌داند و می‌گوید: در سیستان و بلوچستان این اتفاق با ترکیب خشکسالی، شوری آب و بادهای فرساینده رخ می‌دهد. 
او ادامه می‌دهد: یزد و کرمان به‌واسطه افت شدید منابع آب زیرزمینی و خراسان جنوبی، خراسان رضوی، قم، فارس و سمنان به‌دلیل اقلیم خشک، تبخیر بالا و خاک‌های قلیایی و گلستان و مازندران هم عمدتا به‌خاطر زهکشی نامناسب، خاک‌شان را به‌خاطر شور شدن از دست می‌دهند.  
مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی هم معتقد است شوری خاک فقط مختص استان‌های کویری نیست و حتی در استان‌های شمالی نیز اگر زهکشی رعایت نشود، به‌تدریج خود را نشان می‌دهد. 

کشت انواع محصولات 
آنچه امروز فکر کشاورزان را به‌خود مشغول کرده این است که آیا زمین‌های شور در حال گسترش هستند؟ 
جواب می‌تواند «بله» باشد. برآوردها نشان می‌دهد سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰هزار هکتار از اراضی کشور به درجات مختلف تحت تأثیر شوری قرار می‌گیرند. تداوم خشکسالی، کاهش حقابه تالاب‌ها و فشار بیش ‌از حد بر سفره‌های زیرزمینی، همگی به این روند دامن زده‌اند. این موضوع زنگ خطر جدی برای آینده تولید محصولات راهبردی به‌شمار می‌رود.با این اوصاف و برخلاف تصور رایج، کشاورزی در زمین شور غیرممکن نیست. بسیاری از کشورها-به‌ویژه در خاورمیانه، استرالیا، هند و چین-به‌سمت کشاورزی محتمل به شوری حرکت کرده‌اند. از مهم‌ترین محصولاتی که در زمین‌های شور قابل کشت هستند می‌توان به پسته،خرما،جو،سورگوم(ذرت‌خوشه‌ای)، پنبه، چغندرقند، یونجه‌های اصلاح‌شده مقاوم به شوری، کینوا که محصول راهبردی جدید با بازار جهانی است و همچنین سالیکورنیا (یک گیاه شورپسند با کاربرد غذایی و روغنی) اشاره کرد. 
طبق گزارش سازمان فائو، کینوا و سالیکورنیا به‌عنوان دو محصول آینده‌دار برای امنیت غذایی در اراضی شور معرفی شده‌اند؛ محصولاتی که حتی با آب لب‌شور نیز قابل کشت‌هستند.  

آموزش کشاورزان در اولویت 
درست است که دنیا به‌سمت استفاده از زمین‌های شور می‌رود اما نکته مهم این است که باید راهکارهای مقابله با شوری خاک در دستور کار باشد. 
لیلا ملک‌پور، کارشناس حوزه آب و خاک با بیان این‌که مدیریت شوری خاک باید در سه سطح فنی، مدیریتی و حکمرانی دسته‌بندی شود و به اجرا دربیاید، می‌گوید: ابتدا این‌که اصلاح خاک از طریق آبشویی کنترل‌شده، استفاده از گچ کشاورزی در خاک‌های سدیمی و افزایش ماده آلی انجام شود. در مرحله دوم، مدیریت نوین آبیاری مانند آبیاری قطره‌ای زیرسطحی که از تجمع نمک در سطح خاک جلوگیری می‌کند انجام شود و در سومین قدم، انتخاب الگوی کشت سازگار با شوری و توسعه بذرهای اصلاح‌شده از مهم‌ترین اقدامات است.  
او ادامه می‌دهد: در گام بعدی ایجاد و توسعه شبکه‌های زهکشی بسیار مهم است؛ کاری که حلقه مفقوده بسیاری از طرح‌های کشاورزی ایران است. البته این‌ها وقتی جواب می‌دهند که توانمندسازی کشاورزان ازطریق آموزش و مشوق‌های اقتصادی برای تغییر کشت از ابتدا شروع شده باشد. سال‌هاست کارشناسان هشدار می‌دهند اگر کشاورزی ایران به‌سمت سازگاری با محدودیت‌های آب وخاک نرود، هزینه‌های امنیت غذایی به‌مراتب بیشتر از هزینه اصلاح الگوها خواهد بود. 
در حال حاضر که ایران با کمبود بارش‌ها روبه‌روست، مهم‌ترین اقدام برای جلوگیری از گسترش زمین‌های شور، توقف برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و جایگزینی آن با مدیریت هوشمند منابع آب است. همچنین رهاسازی حقابه‌های زیست‌محیطی برای جلوگیری از شور شدن دشت‌ها نقش تعیین‌کننده دارد. تدوین نقشه ملی شوری خاک، سرمایه‌گذاری در تحقیقات کاربردی و ورود شرکت‌های دانش‌بنیان به حوزه کشاورزی شورپسند از دیگر الزامات کنترل این بحران است. 
در سطح سیاست‌گذاری، شوری خاک باید به‌عنوان یک مسأله بین‌بخشی در برنامه‌های توسعه دیده شود؛ موضوعی که مستقیما با قانون حفاظت از خاک، برنامه هفتم توسعه و سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در ارتباط است.