این برنامه ۳۰ قسمتی که با همراهی پروفسور فرامرز رفیعپور تولید شده، مخاطب را پای مباحثی بنیادین همچون اثبات خالق، اثبات رسول، خانواده، عدالت، اخلاق اجتماعی و سبک زندگی مینشاند. طبق اطلاعاتی که درباره این برنامه منتشر شده، آنچه قرآن و جامعه را از سایر برنامههای قرآنی متمایز میکند، نگاه ویژه استادرفیعپور به قرآن است؛ نگاهی که حاصل سالها پژوهش در علوم اجتماعی و کشاورزی و پیوند آن با آموزههای وحیانی است. تهیهکننده برنامه معتقد است نقطهقوت این مجموعه، خودایشان و نوع نگاه متفاوتشان به مسائل قرآنی است که میتواندبرای مخاطبان جذاب و الهامبخش باشد. در ادامه جامجم گفتوگویی با محمدی داشته تا از جزئیات این پروژه، روند تولید و چالشهای پیشرو مطلع شود.
همکاری که از پشتصحنه به قاب دوربین رسید
یونس محمدی، تهیهکننده برنامه قرآن و جامعه درباره همکاری با پروفسور رفیعپور به جامجم، گفت: بارها گفتهام و بر این باورم که هر موفقیتی در برنامه «مکث» به دست آمده، لطف خداست. همانطور که در خبر برنامه قرآن و جامعه اشاره شد که با همکاری پروفسور رفیعپور تهیه و تدارک دیده شده، برنامه مکث هم برپایه پژوهش و اطلاعات علمی شکل گرفته بود. در آن برنامه نیز اساتید بزرگی مانند استاد رفیعپور با خلوص نیت پای کار آمدند، تولید علم کردند و پژوهشهای ارزشمندی انجام دادند که سالهاست در برنامه مکث از آنها استفاده میشد. شاید مدتها بود که این همکاری به صورت حضوری ادامه نداشت اما همیشه به صورت غیابی از پژوهشها، نظرات و یافتههای این عزیزان بهره میبردیم. کتابها، پژوهشها و تحقیقات انسانهای شریفی مثل آقای رفیعپور و دیگر اساتید دانشگاه که اینجا فرصت نام بردن از همه آنها نیست، همواره منابع فکری و علمی ما بودهاند. از آنجا که مکث یک برنامه پژوهشی بود، این همکاریها در واقع نوعی همیاری دیرینه محسوب میشود و موضوع تازهای نیست اما حالا این سعادت نصیب ما شده که این پروژه جدید را به صورت حضوری و در کنار هم با پروفسور رفیعپور پیش ببریم و انشاءالله بتوانیم گام تازهای در این مسیر برداریم.
محمدی با اشاره به جایگاه پروفسور رفیعپور در این برنامه، ادامه داد: آنچه در قرآن و جامعه اهمیت دارد، این است که خود جناب پروفسور رفیعپور در این برنامه موضوعیت دارند. ایشان بهعنوان یک انسان فرهیخته، تجربه زیسته خودشان را جلوی دوربین میآورند و همین برای ما ارزشمند است. از سالها پیش، پروفسور رفیعپور کارهای تحقیقاتی شخصی خود را دنبال میکردند. برای نمونه، در سنین ۲۶ یا ۲۷ سالگی و در حالیکه در رشتههای دیگری تحصیل میکردند، قرآن برایشان جذاب بود و مطالعه آن را آغاز کردند. این علاقه شخصی را در کنار کار و زندگیشان ادامه دادند و قرآن همواره بهعنوان یک مرجع و سند علمی که بسیار بالاتر از دانش بشری است، همراهشان بود. به باور من، ایشان شخصیتی تازه و متفاوت برای رسانه محسوب میشوند. دلیل این تفاوت در زاویه نگاهشان نهفته است. حرفهایی که میزنند، از زاویه نگاه یک دانشمند علوم کشاورزی و علوم اجتماعی مطرح میشود و آنچه اهمیت دارد پیوند این دو علم با یکدیگر است. جامعه ایران پایگاهی روستایی دارد که قلب مولد آن است. ایشان سالها در دو زمینه تخصصی علوم کشاورزی و علوم اجتماعی کار کرده و پژوهشهای فراوانی انجام دادهاند. بنابراین بهزعم تیم تولید، پیوند این دو تخصص با یکدیگر قطعا حرف تازهای برای گفتن خواهد داشت. علاوه بر این، روش تدریسشان هم خود یک امتیاز ویژه محسوب میشود چراکه یکی از مدارک علمی ایشان «روش تدریس» است و توانایی بیان مفاهیم پیچیده علمی به زبانی ساده، یکی از ویژگیهای برجستهشان بهشمار میآید. این ویژگی بهخودی خود جذاب است و میتواند ارتباط عمیقتری با مخاطب برقرار کند. امیدواریم مخاطبان هم با همان حسی که ما داشتیم، با برنامه همراه شوند. ما خود بهعنوان افرادی که مخاطب برنامههای متعدد تلویزیونی و رادیویی هستیم، در مواجهه با مطالب استاد، یافتههای جدیدی بهدست آوردیم و فکر میکنم این تجربه برای مخاطبان نیز جذاب و ارزشمند باشد.
مشک آن است که خود ببوید
تهیهکننده قرآن و جامعه با تأکید بر تفاوتهای این برنامه با برنامه مکث عنوان کرد: دنبال یافتن شباهت میان مکث و قرآن و جامعه نیستم اما شاید از نظر جهتگیری همسو باشند اما شبیه نیستند. دلیل این همسویی این است که سندی مانند قرآن جایگاهی والا دارد و برنامه مکث در مرتبه دیگری قرار میگیرد. نگاه استاد رفیعپور به حقایق قرآن و نسبت آن با جامعه نیز رویکرد شخصی ایشان است. آنچه تلاش کردیم انجام دهیم این بود که از نظر تصویری، مفاهیم را برای مخاطب ملموستر و در دسترستر کنیم تا بتواند در زمان محدود برنامه، مطالب را بهتر درک کند. اگرچه ایشان مفاهیم را بسیار ساده بیان میکنند اما استفاده از مؤلفههای تصویری نیز به ارتباط بهتر مخاطب کمک خواهد کرد. وی پیرامون جذابیتهای شخصیتی پروفسور رفیعپور توضیح داد: «مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید». یعنی ایشان خودشان جذاب خواهند بود. سابقه حضور قبلی پروفسور رفیعپور در رسانه نشان داده بسیاری از جوانان جذب مباحث اجتماعی ایشان میشوند. دلیلش این است که مسائل امروز جامعه را از طریق نظام اجتماعی که قرآن مطرح میکند، تبیین میکنند و بیانشان جذاب است. نیازی نیست ما کار خاصی انجام دهیم. محمدی با بیان اهمیت الگوسازی برای جوانان اضافه کرد: این نکته بسیار مهمی است که بدانیم یک انسان ایرانی و مومن، از جامعه غربی یافتههایی دارد و حالا میخواهد آنها را با قرآن، کتاب وحی و کلامالله تطبیق دهد. فکر میکنم برای جوانترهایی که معمولا دنبال سند و استدلال علمی و منطقی هستند، این موضوع بسیار جذاب باشد. به هر حال بهترین ابزار برای معرفی ایشان، خودشان هستند. آنچه از دست ما برمیآمد این بود که در قسمت اول برنامه، ایشان را معرفی کنیم. نمیدانم چقدر این قسمت دیده شود. چون معمولا برنامهها در قسمتهای پنجم و ششم به بعد مخاطب و جایگاه خود را پیدا خواهند کرد.
دست بالای برنامه «خلوص کلام» استاد است
تهیهکننده برنامه قرآن و جامعه با اشاره به ویژگی اصلی این برنامه اظهار داشت: ویژگی اصلی این برنامه، خلوص کلام است. یعنی همان چیزی که در صحبتهای آقای رفیعپور وجود دارد. در طول روند تولید برنامه و با توجه به رابطه دوستانهای که میان ما شکل گرفته، برای بخشهای مختلف جلسات همفکری داریم اما آنچه نظر من را بهعنوان یک برنامهساز جلب کرده، همین خلوص کلامشان است. فکر میکنم همین ویژگی کافی باشد،الته ما هم به سهم خود تلاش میکنیم؛ اما خلوص کلام ایشان باعث میشود که فطرت مخاطبان بهسرعت با مباحث مطرحشده درگیر شود. این همان نقطه قوتی است که میتواند کار ما را از دیگران متمایز کند. امیدوارم سلسلهمباحث این ۳۰ قسمت، چنان با ذائقه مخاطب همراه شود که انگیزه لازم برای پیگیری و تماشای تمام بخشها را پیدا کند. انشاءالله در میان این همه ترافیک رسانهای، برنامه ما بتواند یک سر و گردن بالاتر باشد تا دیگران هم این کلام را بشنوند و دربارهاش تعمق و تفکر کنند.وی در ادامه درباره نگاه و روش منحصربهفرد استاد رفیعپور بیان کرد: نمیخواهم بگویم نگاه ایشان نگاه جدیدی است، اما بیشک با یک فرآیند جدید همراه شده است. همانطور که عرض کردم، روش تدریس ایشان خاص است و حتی تألیف کتابهایشان نیز شیوه منحصربهفردی دارد. در نگارش و نوشتار نیز با دیگران متفاوت هستند. به همین دلیل، در فرآیند تبیین مطالبی که خدمتتان عرض کردم، ممکن است تفاوتهایی وجود داشته باشد، اما در اصل و بنیاد مسأله، تفاوت آنچنانی دیده نمیشود. دلیل این امر آن است که ایشان سالها زحمت کشیده، تفاسیر مختلف را مطالعه کرده و بر اساس آنها به پژوهش پرداخته است. در این مسیر، علاوه بر اشاره به منابع از آنها نام هم میبرند. اما اینکه برخی مطالب نیاز به پژوهشهای بیشتر یا گفتوگوهای تکمیلی داشته باشد، باید اجازه دهیم برنامهها آماده شوند. درحالحاضر، فرمت خام برنامهها را در اختیار داریم و مشغول تدوین هستیم؛ به همین دلیل نمیتوانم پاسخ دقیقتری بدهم.
پاسخ به سؤالات مخاطبان در برنامهای مجزا
محمدی پیرامون پرسش و پاسخ با مخاطبان توضیح داد: نکته مهم این است که خود ایشان معتقدند در صورت نیاز، میتوان پرسشهای مخاطبان را در برنامهای مجزا مطرح کرده و به آنها پاسخ داد. این برنامه احتمالا تولید و منتشر خواهد شد. یعنی خود ایشان چنین پیشبینیای دارند. در مورد جزئیات برنامه اصلی، بهتر است منتظر پخش آن باشیم و با توجه به شرایط پیشآمده، در زمان مناسب تصمیم بگیریم. بااینحال، پیشبینی میشود بهدلیل ماهیت چالشی برنامه، سؤالات بیشتری در ذهن مخاطبان شکل بگیرد. چه در میان مخاطبان نخبه و چه در میان کسانی که اطلاعات یا مطالعه کمتری دارند، طبیعتا سوالاتی ایجاد میشود که به گفتوگو و تبادلنظر نیاز دارد. انشاءالله اگر عمری باشد و اقتضائات رسانه به ما اجازه دهد، این سؤالات را در برنامهای جداگانه با حضور ایشان مطرح کرده و پاسخ خواهیم داد.
خلقت به زبان ساده
تهیهکننده قرآن و جامعه با اشاره به یکی از مباحث کلیدی مطرحشده در برنامه گفت: یکی از جملاتی که ایشان چندین بار در برنامههای مختلف تکرار کردهاند این است: «ما در حقیقت مخلوقیم و خالق خویشتن نیستیم. کسی ما را خلق کرده است، لذا باید برایمان مهم باشد که خالق خود را بشناسیم.» ایشان موضوع خلقت را تقریبا در تمامی قسمتها تبیین میکنند و مخاطب امروزی را به تأمل در پدیدههای جهان ارجاع میدهند؛ پدیدههایی که همگی بر اساس مهندسی دقیق الهی بنا شدهاند و نشان از خالقی واحد دارند. این به نظر من یکی از آن مباحث کلیدی است. اگر بخواهیم یک جمله بگوییم، شاید بتوان اینگونه بیان کرد: «اگر به مسائل مختلف نقدی دارید، باید به دنبال خالق خود بگردید. وقتی خالق اثبات شود، جهان جدیدی به روی شما گشوده خواهد شد. آنوقت حتی عبادت روزانهتان معنا پیدا میکند و مسیر زندگیتان تغییر خواهد کرد.» اینکه ایشان با زبان ساده به موضوع خالق میپردازند، اثبات آن را پیگیری میکنند و مسائل جدید را به آن پیوند میزنند، به نظرم همان بخشی است که میتواند در ذهن یک جوان دانشجو یا یک کارگر ساده که احتمالا زمان چندانی برای مطالعه و پژوهش در این زمینه ندارد، باقی بماند.